Müxalif qüvvələr Fərat çayının qərbində tam nəzarəti ələ keçirdi, şəhərlərdə ictimai asayişi təmin etmək, siyasi keçid prosesinə başlamaq və həyatın normallaşdırılması üçün ilkin addımlar atmaq niyyətindədir. Keçid prosesinin rahat keçməsini təmin etmək üçün dövlət qurumlarına müdaxilə etməmək göstərişi xüsusilə vacibdir. Bununla da dövlətin dağıdılmasının, vətəndaşlara göstəriləcək xidmətlərin pozulmasının qarşısı alınıb. Yəni xaos əvəzinə stabil keçid prosesinin düyməsi basıldı.
Dəməşqin alınması ilə “Bəəs” rejimi devrilsə də, bütün Suriyada “suriyalıların” hakimiyyətinin qurulması hələ tamamlanmayıb. İqtidara gələn qüvvələr öz prioritetini unutmadan dövlətin möhkəmlənməsinə diqqət yetirirlər.
Unutmaq olmaz ki, İran Suriyanı tərk etməli oldu və Rusiya bərpa prosesinə daxil oldu. Süqut edən “Bəəs” rejiminin devrilmiş lideri Bəşər Əsədə verilən qeyd-şərtsiz dəstək səbəbindən Suriya xalqının “öz vətənində pariya” olduğu dövr başa çatmaq üzrədir. ABŞ-nin seçilmiş prezidenti Donald Trampın dərc etdiyi mesajdan sonra görünür ki, ABŞ İran və Rusiya ilə oxşar seçim edəcək. Hazırda ABŞ hərbi qulluqçularının və bazalarının təhlükəsizliyinə diqqət yetirən Pentaqon və Mərkəzi Qüvvələr Komandanlığı (CENTCOM) Brett MakQerkin qərəzli proqnozları ilə “yanlış ata mərc edərək”, ABŞ-nin maraqlarını puç etdi.
Fəratın şərqində işlər bitməyib
Dəməşq əsas oxundakı inkişaflara baxmayaraq, Fərat çayının şərqində işlər bitməyib. Mənbic böyük ölçüdə nəzarət altındadır. Deyr əz-Zor isə neft ehtiyatları ilə daha bir münaqişə mühitini alovlandırdı. Terror təşkilatı PKK-nın mülki vətəndaşları hədəf alması ilə Mənbic və Deyr əz-Zorun kiçik bir hissəsində silahlı mübarizə yəqin ki, bir müddət davam edəcək. Mənbicin iqtisadi qaynaqları, coğrafi mövqeyi və Deyr əz-Zorun neft ehtiyatları mübarizənin davam etməsinə səbəb olur. Fərat çayının şərqi və Deyr əz-Zor yəqin ki, bir müddət Suriyada gündəmin əsas mövzularından biri olacaq. Bu məqamda Türkiyə üçün əhəmiyyətli olan Mənbic məsələsinə diqqət yetirmək faydalı olardı.
Mənbicdə tam nəzarət təmin edilməlidir. Yəni terror təşkilatı PKK-nın şəhərdəki varlığına tamamilə son qoymaq və Suriya oxundakı qəbilələrin ictimai harmoniyasını təmin etmək vacibdir. Əks halda, bölünmüş və natamam Suriya gələcək nəsillərə ötürüləcək. Ona görə də Mənbicdə terrorun varlığının iqtidara gələn qüvvələr və PKK üçün nə üçün vacib olduğunu anlamaq və Suriya Milli Ordusunun (SMO) Mənbici nəzarətə götürərək, nələrə nail olduğunu görmək lazımdır.
Mənbic su ehtiyatları, kənd təsərrüfatı məhsulları və elektrik enerjisi istehsalı baxımından özünü təmin edən bir şəhərdir. Suriyanın hər yerində gedən qarşıdurmalara baxmayaraq, şəhər iqtisadi potensialı ilə şəhərə hakim olanlara logistik üstünlüklər təklif edə bilər. Əksəriyyəti ərəb və türk olan şəhər əhalisi bölgədə İŞİD və PKK-nın meydana çıxması ilə Türkiyəyə köç etmək məcburiyyətində qalıb.
Ancaq bu, şəhərin qəbilə əsaslı demoqrafik göstəricilərini dəyişmədi. ABŞ-nin təzyiqi ilə İŞİD-ə, daha sonra isə PKK-ya lütf olaraq verilən şəhərin Türkiyə ilə ABŞ arasında imzalanan protokolla sahiblərinə qaytarılacağı nəzərdə tutulsa da, ABŞ bu vədi heç vaxt yerinə yetirməyib. Qurulacaq hərbi şura ilə şəhərin idarəsi terror təşkilatı PKK-ya təhvil verilib. Maraqlısı odur ki, ruslar Mənbicdə ABŞ hərbi qulluqçuları qədər PKK ilə əməkdaşlıq edib. PKK-ya gəldikdə isə iki düşmən sakit harmoniyaya üstünlük verdi.
Mənbicin Türkiyə üçün əhəmiyyəti
Mənbicin Türkiyə üçün əhəmiyyətini bir neçə aspektdən qeyd etmək lazımdır. Əvvəla, Mənbic Türkiyə sərhədinin cənubunda tramplindir. Şəhərə kimin nəzarət etməsindən asılı olaraq, bu, ya Türkiyə üçün təhlükə yarada bilər, ya da bölgəni inkişaf etdirə biləcək bir hərəkətə səbəb ola bilər. Ona görə də Mənbicin PKK-nın əlində olması Türkiyə sərhədi boyunca və arxasında yaşayış məntəqələrinə və ya təhlükəsizlik qüvvələrinə qarşı hücumların planlaşdırılmasına, hazırlanmasına və həyata keçirilməsinə səbəb ola bilər. Ancaq şəhərin müxalif qüvvələrin nəzarətinə keçməsi ilə Mənbic təhlükəsizlik probleminə çevrilməkdənsə, regional iqtisadiyyatı canlandırmaq potensialını reallaşdıracaq.
Mənbicin başqa bir xüsusiyyəti də Fərat çayının Türkiyəyə ən yaxın keçid nöqtələrinə hakim olmasıdır. ABŞ-nin PKK-ya verdiyi dəstək nəticəsində zamanla genişlənəcək PKK ilə mübarizədə Mənbicə nəzarət etmək üstünlükdür. Məsələn, hərbi kontekstdə Mənbicə nəzarət PKK-ya Fərat çayının şərqində sonrakı əməliyyatlarda geniş cəbhəli asimmetrik hücumların qarşısını almağa imkan verir. Sosial-iqtisadi kontekstdə Mənbic Babla birlikdə iqtisadi cazibə mərkəzi olmağa namizəddir.
Mənbicə hərbi nəzarət etdikdən sonra SMO və Türkiyə Silahlı Qüvvələri şimaldan başlaya biləcək məhvetmə əməliyyatında qüvvələri xilas edə biləcək. İstər Fərat çayı oxundan, istərsə də Türkiyə sərhədlərindən mümkün məhvetmə əməliyyatına başlamaqla, PKK-nı geniş bir ərazidə mühasirəyə almaq mümkündür. Yəni Deyr əz-Zorun müxalif qüvvələrin hakimiyyəti altına keçməsi ilə PKK hər tərəfdən təzyiqə məruz qalacaq. ABŞ-nin PKK-ya qarşı mövqeyi bəlli olsa da, ictimai dəstəkdən məhrum olan PKK-nın Suriyadan silinməsinin qarşısını almaq mümkün görünmür.
SMO-nun Mənbici nəzarətə götürməsi ilə Türkiyədən qorunan köçkünlərin və suriyalıların könüllü və şərəfli geri dönüşünün yolu açıldı. Təxminən 400 min mənbiclinin Suriyanın şimal-qərbində və ya Türkiyədə yaşadığını nəzərə alsaq, PKK-nın Mənbicdən çıxarılması ilə yüz minlərlə mənbicli öz torpaqlarına qayıda biləcək. Nəticə etibarilə Mənbicin ələ keçirilməsi Hələb, Həma, Xüms və Dəməşq qədər önəmlidir və Türkiyə üçün mühüm təhlükəsizlik təşəbbüsüdür. Digər tərəfdən, Fərat çayının şərqindəki bütün PKK varlığının məhv edilməsi və Suriyanın tamamilə normallaşdırılması hədəfi də diqqətdə saxlanılmalıdır. Mənbic ilə PKK-nın Suriyadan çıxarılması üçün səbirlə dözüləcək uzun bir prosesin yalnız birinci mərhələsi tamamlandı.
Asif Cəfərov
Ordu.az
