Şübhəsiz ki, bu prosesin arxasında uzun illər strateji müdriklik və planlaşdırma, bu plana uyğun olaraq istedadı inkişaf etdirmə, bu istedadları tətbiq etmə və sahəni çox yaxşı təhlil etmə vacibdir. Əməliyyatın beynəlxalq və regional konyukturası qiymətləndirilərək, kommunikasiya strategiyası düzgün tərtib edilib. Bu prosesdə rejimin və rejimi dəstəkləyən aktorların kövrək və zəif tərəfləri yaxşı təhlil edilib. 12 günlük hücumun arxasında 10 ilə qədər strateji müdriklik, planlaşdırma və səbir dayanır.
İnqilab hər kəsin özündən razı olduğu, devrilmiş lider Bəşər Əsəd rejimini bu vətəndaş müharibəsinin qalibi və qanuni aktor kimi qəbul etməyə razı olduğu bir mühitdə küldən qalxdı və zalım rejimi, onun xarici müttəfiqlərini devirdi. Rəqiblərin qabaqcıl əməliyyat və təşkilati imkanları və strateji yanaşmaları, eləcə də rejimin kövrəkliyi prosesin belə qısa müddətdə başa çatmasına imkan verdi.
Türkiyə Suriya böhranı boyunca tarixin doğru tərəfində olan nadir aktorlardan biri olub. Beynəlxalq aktorlar da Türkiyəni bu dəyişikliyin ən mühüm qalibi kimi təqdim edirlər. Bölgədəki yeni reallıq Türkiyənin Suriya tənliyindəki prioritetlərini qarşılamaq üçün inkişaf edir. Suriyanın ərazi və əhali bütövlüyü çərçivəsində terrorçu ünsürlərdən təmizlənməsi və Türkiyədəki suriyalı qaçqınların təhlükəsiz, könüllü və ləyaqətli şəkildə ölkələrinə qayıtmalarının təmin edilməsi Türkiyənin Suriyadakı əsas prioritetləri arasında idi. Bundan əlavə, Suriyaya dağıdıcı təsir göstərməyə çalışan xarici qüvvələrin aradan qaldırılması Türkiyənin maraqlarına uyğundur.
Bundan sonra nə olacaq?
Totalitar “Bəəs” rejiminin Suriya xalqı üzərində kiçik bir azlığın rəhbər tutduğu zülm, qorxu və kənar dəstək vasitəsilə zor tətbiqi sona çatdı. Suriyada 61 illik “Bəəs” rejimi müxalifətin paytaxt Dəməşq və digər mühüm şəhərləri ələ keçirməsi ilə sona çatdı. Suriya inqilabının birinci mərhələsi inqilabi qüvvələrin Əsəd rejimini devirməsi ilə nəticələndi. İnqilabın növbəti mərhələsi Suriya xalqının tələb etdiyi iştirakçı siyasi sistemin yaradılması, keçid dövründə sabitliyin təmin edilməsi, Suriyanın ərazi və əhalinin bütövlüyünün bərpası olacaq.
Bu məsələdə inqilabçı aktorlar arasında fikir ayrılıqları ola bilər, lakin yeni vəziyyət bütün aktorların yeni Suriyanı qurmaq üçün birgə işləməsini tələb edir. Bundan sonra Suriyada ictimai konsensusla iştirakçı və qanuna əsaslanan siyasi quruluşun qurulması və hakimiyyətin dinc üsullarla ictimaiyyətin qanuni olaraq qəbul etdiyi aktor və qurumlara ötürülməsi prioritet olacaq.
Suriyada çox qanlı və dağıdıcı proses nəticəsində indiki vəziyyət yaranıb. Bu qanlı vətəndaş müharibəsində yarım milyondan çox suriyalı həyatını itirib. Suriyanın vətəndaş müharibəsindən əvvəlki əhalisinin yarısı ya xaricə miqrasiya etmiş, ya da Suriya daxilində köçməli olmuşdu. Bütün bu yaraların sağalması və köçkün suriyalıların öz evlərinə qaytarılması qısa müddətdə tamamlanacaq bir addım deyil. Lazımi hüquqi və siyasi infrastrukturun yaradılması, təhlükəsiz mühitin təmin edilməsi, iqtisadi fəaliyyətlərin fəaliyyətə başlaması və əsas insan ehtiyaclarının və infrastrukturun təmin edilməsi suriyalıların ölkələrinə qayıtma prosesini sürətləndirəcək.
8 dekabr Suriya inqilabı Əsəd rejimi və onu dəstəkləyən qüvvələrə qarşı qələbə, eyni zamanda inqilabın ikinci mərhələsinin başlanğıcıdır. İnqilabın əsas məqsəd və parametrlərinin institusionallaşdırılması növbəti əsas prioritet olacaq. Şübhəsiz ki, ölkə daxilində və xaricdə inqilabı iflasa uğratmağa çalışacaq çoxlu oyunpozan aktorlar olacaq. Suriyanın sabitləşməsinə mane olmaq istəyən bir çox aktordan müxtəlif təşəbbüslər gözləmək olar. Digər tərəfdən, sahədəki yeni vəziyyəti dərk edən bəzi aktorlar bunu nəzərə alacaq və sahə reallığına daha uyğun münasibət sərgiləyəcəklər. Bu məqamda diplomatiya və siyasi təmaslar ön plana çıxacaq.
Zəif və sosial legitimliyi olmayan yuxarıdan-aşağı rejimin sosial kövrəkliklərə və qarşıdurmalara səbəb olduğu, hökuməti xarici qüvvələrdən asılı vəziyyətə saldığı həm Suriyada, həm də bir çox başqa nümunələrdə açıq şəkildə nümayiş etdirilib. Regiondakı bəzi aktorlar və Qərb aktorları uzun illərdir Suriyadakı bu kövrəklikdən istifadə edərək, öz təsir dairələrini genişləndiriblər. Daxili kövrəkliklərini kənardan hərbi dəstək ilə təmin edən rejim öz xalqının tələblərinə laqeyd qaldı və hakimiyyətini yalnız zülm yolu ilə qoruyub saxladı. Əsas məsələ yeni Suriyada bu zəifliklərin qarşısını ala biləcək əhatəli siyasi struktur qurmaq və ölkəni tamamilə yeni kimliklə formalaşdırmaqdır. Suriya möhkəm təməllərə və sosial legitimliyə malik yeni siyasi sistemin formalaşması ilə sabitliyə nail ola bilər.
Türkiyə həmişə var idi
Hər kəsin Suriya inqilabına və Suriya xalqına arxa çevirdiyi, müxalifəti tək qoyduğu bir mühitdə belə Türkiyə məzlum Suriya xalqına heç vaxt arxa çevirmədi. Türkiyə daxili və beynəlxalq təzyiqlərə baxmayaraq, humanitar və mənəvi mövqeyini dəyişmədi. Türkiyə bütün proses boyunca Suriya xalqının tələblərinin və əsas insani ehtiyaclarının gözardı edildiyi mühitlərə müdaxilə edərək, beynəlxalq ictimaiyyəti hərəkətə keçirməyə çalışdı. Ölkələrində gedən vətəndaş müharibəsindən təhlükəsiz bölgələrə qaçmağa çalışan minlərlə suriyalı yollarda və dənizdə boğularaq həyatını itirib. Biz böyük insan faciələrinin şahidi olmuşuq. Həmçinin devrilmiş rejimin həbsxanalarında və işgəncə mərkəzlərində baş verənlərlə bağlı öyrəniləsi çox şey var. Təəssüflər olsun ki, bütün bu ünsürlərdən öz xalqı üzərində istifadə etməkdən çəkinməyən totalitar rejim son zamanlar yenidən beynəlxalq aktorlar tərəfindən qəbul olunmağa meyllənib.
Türkiyənin dəstəyi olmasaydı, Suriya müxalifəti nəfəs ala bilməzdi. Ola bilsin ki, inqilab çox əvvəllər sönüb, tarixin səhifələrində öz yerini tuta bilərdi. Məhz Türkiyənin israrlı səyləri və dəstəyi Suriya inqilabının kütləvi qırğınlar və köç dalğası ilə tamamilə məhv edilməsinin qarşısını aldı.
Türkiyə xalqının və Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Suriya xalqına humanitar zəmində verdiyi dəstək Suriya xalqının haqlı tələblərini yaşatmaqla, inqilab arzusuna can verib. Bir çox qlobal və regional aktorun asana qaçaraq, bütün günahlarına baxmayaraq, heç bir islahat aparmadan və heç bir bədəl ödəmədən Əsəd rejimini yenidən qanuni aktor kimi qəbul etdiyi bir mühitdə Türkiyə prinsipial mövqeyini qorudu. Ankara müxalif qüvvələri dəstəkləməkdə davam etsə də, Əsəd rejimi ilə siyasi həllə çağırıb. Hazırkı regional konyukturanın öz xeyrinə olduğunu hiss edən və münaqişələrlə bağlı bölgə ölkələrinin ruh düşkünlüyündən faydalanmağa çalışan Əsəd rejimi Türkiyənin uzadılmış əlini havada qoydu.
Suriyanın bütövlüyünü təmin edəcək formulun əhatəli siyasi və iqtisadi sistem olmasında israr edən tərəf Türkiyə idi. Türkiyənin əsas tezisi bütün Suriya xalqını əhatə edəcək bir siyasi və iqtisadi quruluş qurulmadan inqilabın altında yatan tələblərin tamamilə söndürülə bilməyəcəyi, Suriyanın ərazi və əhalinin bütövlüyünün təmin edilə bilməyəcəyi idi.
Növbəti proses Suriya üçün inqilabın əsas məqsədlərinin institusionallaşdırılması istiqamətində olmalıdır. Türkiyə əvvəlki mərhələlərdə olduğu kimi yeni prosesdə də Suriya xalqına dəstəyini davam etdirəcək və tutumunun artırılmasına töhfə verməyə davam edəcək.
Asif Cəfərov
Ordu.az
