Kosmos XX əsrdən etibarən elmi kəşflərə, eləcə də hərbi rəqabətə səhnə olub. “New York Times”ın dərc etdiyi hesabata görə, Yer kürəsinin ətrafında fırlanan sirli Rusiya peyki kosmosda yeni silahlanma yarışının əlaməti ola bilər. ABŞ rəsmiləri hesab edirlər ki, “Cosmos 2553” adlı peyk Rusiyanın gələcək kosmik silah sistemləri üçün sınaq platforması kimi istifadə edilir. Bu iddialar qlobal hərbi strategiyalarda kosmosun rolunu yenidən gündəmə gətirib.
“Cosmos 2553” niyə şübhəlidir?
Rusiya bu peykin 2022-ci ilin fevralında, Ukraynaya müdaxilədən bir qədər əvvəl “Plesetsk” kosmodromundan buraxıldığını açıqlayıb. İlk baxışdan adi bir elmi missiya kimi görünən bu buraxılış peykin “Van Allen radiasiya qurşaqları”nda sınaq üçün nəzərdə tutulduğu iddiası ilə diqqət çəkib. Lakin peykin ümumiyyətlə sıradan çıxmış peyklərin yerləşdiyi, qəbiristanlıq orbiti kimi tanınan ərazidə yerləşdirilməsi ABŞ müşahidəçilərini təşvişə salıb.
ABŞ kəşfiyyat rəsmiləri peykin əslində saxta döyüş başlıqları daşıyan sınaq platforması ola biləcəyindən narahat olduqlarını bildiriblər. Bu, kosmosda yerləşdirilə bilən nüvə qurğularının və ya peyk əleyhinə silahların inkişaf etdirilməsi demək ola bilər.
EMP və kosmos əsaslı silahların təhlükəsi
Mütəxəssislərin fikrincə, kosmosa yerləşdirilən nüvə qurğusu elektromaqnit impulsu (EMP) olan yüzlərlə peyki sıradan çıxara bilər. Bu silah növü təkcə kosmosda deyil, həm də Yer kürəsində rabitə, enerji və GPS infrastrukturunu sıradan çıxara bilər. 1962-ci ildə ABŞ tərəfindən həyata keçirilən “Starfish Prime” təcrübəsi göstərdi ki, aşağı Yer orbitində baş verən nüvə partlayışı hətta yüzlərlə kilometr uzaqlıqdakı Havay adasında da elektrik sistemlərinə təsir göstərib.
Qlobal böhrana səbəb ola bilər
Cenevrədə yerləşən tərksilah üzrə ekspert Pavel Podviq deyir ki, “Cosmos 2553” gələcək nüvə peyk əleyhinə silahı üçün məlumat toplaya bilər. Lakin belə bir addım 1967-ci il Kosmos Müqaviləsini pozaraq, qlobal diplomatik böhrana səbəb ola bilər.
Rusiya və Çin tərəfindən gərginliyi artıran hərəkətlər
Rusiyanın 2021-ci ildə köhnə “Cosmos” peykini məhv etməsi nəticəsində yaranan dağıntı buludu kosmosda təhlükəsizlik narahatlığını artırıb. Eyni şəkildə, Çin də robot qolları ilə peykləri orbitdən çıxara bilən texnologiyalar üzərində işləyir. Bu texnologiyaların “ikili istifadə” rejimində olması onların həm mülki, həm də hərbi məqsədlər üçün istifadə oluna bilməsi deməkdir.
Qərb ekspertləri bu vəziyyətin təkcə milli təhlükəsizliyə deyil, həm də müasir cəmiyyətin gündəlik həyatına təhlükə yaratdığını bildirirlər. Böyük Britaniya Hərbi Hava Qüvvələrinin komandanı Ser Riçard Nayton Britaniya iqtisadiyyatının hər gün təxminən 1 milyard funt-sterlinqlik fəaliyyətinin kosmosdan asılı olduğunu vurğulayaraq, kosmosda rəqabətə davamlı olmağın əhəmiyyətinə diqqət çəkib.
Üfüqdə yeni bir kosmos yarışı varmı?
ABŞ, Çin və Rusiya kimi böyük dövlətlərin kosmik texnologiyaları sürətlə inkişaf etdirməsi silahlanma yarışını qaçılmaz edir. Çinin hipersəs süzülmə vasitəsi sınağı və ABŞ-nin gizli kosmik gəmi X-37B ilə həyata keçirdiyi sınaqlar bu yarışın nə qədər uzağa aparıla biləcəyini ortaya qoyur.
Kosmosun gələcəyi təhlükədədir
Hazırlanmış bu silahlar təkcə kosmosda deyil, həm də Yer kürəsində xaosa səbəb ola bilər. Bank sistemlərindən tutmuş peyklərdən asılı olan rabitə infrastrukturuna qədər hər şeyə qarşı həyata keçirilən böyük bir kosmik hücum müasir həyatı şikəst edə bilər. Bundan əlavə, kosmosdakı münaqişə orbitdəki dağıntıların miqdarını artırmaqla, bütün bəşəriyyətin kosmosa çıxışını məhdudlaşdıra bilər.
Ekspertlər vurğulayırlar ki, bu gərginlik Kosmos Müqaviləsi kimi beynəlxalq qaydaların yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb edir.
Lakin Rusiyanın BMT-də bu istiqamətdə təqdim edilən qətnaməyə veto qoyması böhranın həllində diplomatik vasitələrin nə qədər çətin olduğunu göstərir.
Orbitdə güc mübarizəsi
Kosmos müharibələri Soyuq müharibə dövründə ABŞ və Sovet İttifaqı arasında hərbi rəqabətlə başladı. 1960-cı illərdən etibarən casus peyklər, peyk əleyhinə silahlar və SDI kimi layihələr bu sahədə texnoloji tərəqqini sürətləndirdi.
XXI əsrdə Çin, Rusiya və ABŞ kosmosu peyk məhvetmə sistemləri və kiberhücumlarla strateji döyüş meydanına çeviriblər. Ancaq bu vəziyyət kommunikasiya və təhlükəsizlik infrastrukturunu təhdid edərkən, kosmosun demilitarizasiyası üzrə qlobal səyləri də vurğulayır. Gələcək kosmosda əməkdaşlıq və münaqişə arasında balans axtarışı olacaq.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
