İran İsrailə zərbə endirəndə olduğu kimi, tamamilə əks bəyanatlar səslənir. İsrailin zərbəsindən əvvəl ABŞ dövlət katibi Entoni Blinken bölgəyə səfər edərək, Qəzzada atəşkəs danışıqlarını bərpa etməyə çalışıb. İstisna edilmir ki, buna paralel olaraq, ABŞ dövlət katibi İsrailin İrana zərbə endirərkən, böyük Yaxın Şərq müharibəsinə səbəb olacaq xətti keçməyəcəyinə əmin olmağa çalışıb.
Görünən odur ki, ABŞ administrasiyası intensiv diplomatik təmaslar vasitəsilə həm İranın İsrailə hücumlarının hazırlıq mərhələsində, həm də İsrailin İrana “cavab” verməsi mərhələsində vəziyyətin nəzarətdən çıxmasının qarşısını almağa çalışır. Yaxın Şərqdə böyük müharibə çətin seçki dövründə ABŞ-nin demokrat administrasiyasının başına gələ biləcək ən arzuolunmaz hadisədir. Bəs noyabrın 5-dən sonra nə olacaq?
Demokrat administrasiyası öz mövqeyini qoruyarsa, o, eyni ardıcıllıqla Yaxın Şərq regionunu müharibədən kənarda saxlamağa davam edəcək və ya bunun üçün ən yaxşı səyləri göstərəcək, yoxsa böyük regional müharibədən qaçmaq üçün artıq eyni motivasiyaya malik olmayacaq? ABŞ-nin motivasiyası yalnız seçkiqabağıdır, yoxsa seçki prosesindən asılı olmayaraq stratejidir?
Bu, vacib sualdır və Yaxın Şərqdə genişmiqyaslı müharibənin başlaması və ya onun qarşısının alınması bu sualın cavabından əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. Belə bir fikir yayılıb ki, Trampın prezidentliyi halında İsrailə dəstək şübhəsiz olacaq və buna uyğun olaraq Vaşinqtonun İranı müharibəyə cəlb etmək üçün Təl-Əvivə tam kart-blanş verməsi ehtimalı yüksəkdir.
Amma bu, ABŞ-nin də müharibədə iştirak edəcəyi anlamına gələcək, çünki İsrail böyük hərbi imkanlarına baxmayaraq, İranla genişmiqyaslı regional müharibəyə öz gücü ilə tab gətirə bilməz. Bəs ABŞ belə böyük müharibəyə daxil ola bilərmi? Sırf həcm baxımından, bəli, amma siyasi mənada bu o demək olacaq ki, Birləşmiş Ştatlar Ukraynada dolayı yolla müharibə aparmağa davam etməli, eyni zamanda Yaxın Şərqdə ən azından “yarı birbaşa” rejimində müharibə aparmalıdır.
Bu, Çinə strateji üstünlük vermək baxımından ən böyük təhlükədir. Tramp belə bir addım atacaqmı? Bəs Harris prezident seçilsə, nə edəcək? Eyni problemlər onun qarşısında da olacaq. Bundan əlavə, demokratların ənənəvi olaraq müharibədən daha çox İranla əlaqəyə üstünlük verdiyi düşünülür. Lakin bunlar böyük ehtimalla nisbi təriflərdir. Ola bilsin ki, nə demokratlar, nə də respublikaçılar İranla müharibəyə meylli deyillər.
Bu halda problem İsraildir və yeni dünya reallıqları çərçivəsində, ABŞ üçün bundan irəl gələn çağırışlar, vəzifələr kontekstində İsrail-ABŞ münasibətlərinin transformasiyası problemidir. Dünya dəyişəndə, üstəlik də böyük Yaxın Şərq regionu dəyişdikdə, ABŞ-İsrail münasibətləri “köhnə rejim”də qala bilməz. Hər hansı bir ABŞ administrasiyasının qarşısında duran əsas problem buradadır: bu münasibətləri necə dəyişdirmək olar, yoxsa İsrail onu dəyişmək istəmir? Müharibə ilə, yoxsa sülhlə?
Firuz Bağırov
Ordu.az
