ABŞ prezidentinin bütün dəstəyi ilə bəzi məsələlərdə onun təklif və xəbərdarlıqlarına məhəl qoymayan İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu daima İsrailin ən mühüm müttəfiqinə məhəl qoymadı və ona meydan oxudu. Nəhayət, iyunun 18-də İsrailin Baş naziri ingilis dilində ABŞ administrasiyasına meydan oxuyan və ABŞ-nin İsrailin hərbi əməliyyatlarını davam etdirməsi üçün lazım olan silahları gizlətdiyini iddia edən bir video yayımladı.

Əslində, Bayden sıx məskunlaşan ərazilərə atıldıqda dağıdıcı itkilərə səbəb ola biləcək 2,000 funt (900 kq) bombalardan ibarət olan bir sursat göndərişini İsrailə dayandırdı. Daha sonra Bayden administrasiyası təxirə saldığı tək çatdırılmadan daha çox silah göndərməyə davam etdi.

Oktyabr ayından bəri Bayden İsrail hökuməti üzərində ən təsirli təsir vasitələrindən istifadə etməkdən çəkindi və tələblərinin yerinə yetirilməməsinə baxmayaraq, silah daşınmasını dayandırmaq kartını oynaya bilmədi. Bunun əsas səbəbi Baydenin strategiyasını hücumların əvvəlindən Netanyahunu yaxında saxlamaq ideyası üzərində qurmasıdır. Lakin bu yanaşma heç vaxt işləmədi, çünki Bayden bu strategiyanı çətinliklə düzəldə bildi.

Artıq Baydenin gecikmiş silah tədarükü ilə bağlı son şikayətləri ilə Netanyahu təkcə ona qarşı diqqətəlayiq bir minnətdarlıq nümayiş etdirmir, həm də Baydenin ABŞ silahlarından İsrailə təzyiq vasitəsi kimi istifadə etmək qabiliyyətini məhv etməyə çalışır. Netanyahu uğur qazanır, çünki Bayden sursat göndərməkdə tərəddüd edir.

Bayden və komandası Netanyahunun iyulun 24-də Konqresin birgə iclasında edəcəyi nitqdən ABŞ-də keçiriləcək prezident seçkiləri zamanı Baydenə hücum etmək üçün istifadə edəcəyindən narahatdırlar, çünki o, İsrail müharibəsini bir daha kifayət qədər dəstəkləmir. Bu, Ağ Evin bütün etirazlarına baxmayaraq, Netanyahunu danışmağa dəvət edən Nümayəndələr Palatasının respublikaçılarına “kozır” verir.

Daxili siyasi təzyiqlər

ABŞ siyasətində israilyönlü mövqeləri ilə tanınan respublikaçılar İsrailə qarşı hər hansı silah məhdudiyyətini “qınanılması lazım olan” xəyanət kimi təsnif edirlər. Bununla belə, ABŞ-nin İsrailə hərbi yardımı Konqresdəki respublikaçılarla yanaşı, demokratlar tərəfindən də böyük dəstək alır. Bu dəstəyi Amerika İsrail İctimai Əlaqələr Komitəsi (AIPAC) kimi ən güclü İsrailyönlü lobbi qrupları da gücləndirir. Belə ki, bu lobbi qrupu bu seçki mövsümündə İsrail tərəfdarı olmadığını düşündüyü demokratları sıxışdırmaq üçün on milyonlarla dollar xərcləyir.

Bu yaz Nümayəndələr Palatasının Xarici Əlaqələr Komitəsinin yüksək səviyyəli demokrat üzvü Qreqori V. Miks Qəzzada döyüş təyyarələri və sursatların necə istifadə ediləcəyi ilə bağlı administrasiyadan zəmanət almadığı təqdirdə silah paketini dayandıracağını açıq şəkildə vəd edib. Senatın Xarici Əlaqələr Komitəsinin sədri və İsrailin sadiq tərəfdarı olan demokrat Ben Kardin də kollegial həmrəylik üçün Miksin yanında göründü. Xarici hərbi satışa effektiv şəkildə veto qoya bilən Konqresin 4 üzvündən 2-si Miks və Kardin Bayden administrasiyası və İsrail tərəfdarlarının güclü təzyiqi ilə üzləşdikdən sonra bir neçə həftə əvvəl İsrailə böyük silah satışını təsdiqlədikləri deyilir.

Martın 23-də Konqres tərəfindən İsrailə cəmi 3,8 milyard dollarlıq hərbi yardım və ABŞ-nin UNRWA-ya bütün maliyyə vəsaitlərinin kəsilməsini nəzərdə tutan xərclər haqqında qanun paketi qəbul edildi. Bu qanunun demokrat nümayəndələrin böyük dəstəyi ilə qəbul edilməsinin partiyanın İsrailin davranışları ilə bağlı getdikcə daha yüksək səslə ifadə etdiyi narahatlıqları, ABŞ-nin qanunlarına və beynəlxalq hüquqa uyğunluq məsələsindəki narahatlıqlarını boşa çıxardığına dair inam xüsusilə demokrat seçicilərin gözündə getdikcə artır.

Yoav Qallantın ABŞ-yə səfəri

Netanyahunun keçmiş müşaviri Aviv Buşinski bildirib ki, Baş nazirin ofisi ABŞ-də müdafiə naziri Yoav Qallantın görüşlərinin gündəliyini müəyyən etmək üçün çalışır və Netanyahunun bomba yükünün buraxılması üçün etimad qazanmasını təmin etmək üçün tədbirlər planlaşdırılıb. Netanyahunun yayımladığı videonun da bununla bağlı olduğunu düşünə bilərik. Lakin Qallant bu video ilə bağlı verdiyi açıqlamada Netanyahunu problemi özəl həll etmək əvəzinə, şikayətlərini ictimaiyyətlə paylaşdığına görə tənqid edib. Amerika xalqı ilə bir ailə kimi olduqlarını bildirən Qallantın ailə daxilində problemlərin həllinə önəm verməsi onların ABŞ administrasiyası ilə münasibətlərinin çərçivəsini də göstərdi.

Qallant ABŞ-yə səfəri zamanı prezident Co Baydenin milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Ceyk Sallivan ilə Ağ Evdə görüşdən sonra verdiyi açıqlamada qüvvələrin formalaşdırılması və sursat təchizatı kimi müxtəlif mövzularda irəliləyiş əldə edildiyini bildirib. Ağ Evdən verilən açıqlamada Sallivanın Baydenin İsrailin özünü hərbi cəhətdən müdafiə etmək və İran tərəfindən dəstəklənən düşmənləri (HƏMAS və “Hizbullah” nəzərdə tutulur) ilə mübarizə aparmaq üçün lazım olan hər şeyə sahib olmasını təmin etmək öhdəliyini bir daha təsdiqlədiyi bildirilib.

Bu səfər zamanı Qalant, həmçinin HƏMAS-ın əlində olan girovların azad edilməsi üçün aparılan danışıqlarda əsas rol oynamış Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin direktoru Bill Börns, ABŞ dövlət katibi Entoni Blinken və müdafiə naziri Lloyd Ostinlə görüşüb. Xüsusilə həmkarının Qallanta sursatla bağlı ətraflı məlumat verdiyi və ümumilikdə silah tədarükü ilə bağlı danışıqların və yekun qərarların Qalantla birlikdə aparıldığı anlaşılır. Bu səfərlər zamanı Qallantın Netanyahu əleyhinə verdiyi heç bir mesajı geri götürməməsi və ABŞ tərəfinin Qallantın problemlərin həllindəki roluna verdiyi dəyər Bayden administrasiyasının Qallantı dəstəkləyəcəyi ehtimalını göstərir.

Baydenin seçki dövründəki çətinliyi

Bayden mütərəqqi demokrat seçicilərin İsrailə qarşı daha sərt mövqe tutması üçün təzyiq hiss etdiyinə görə Netanyahunun Qəzza zolağında hərbi taktikası ilə bağlı xəbərdarlıqlarını sərtləşdirib. Ancaq Rəfaha hücuma görə silah təhvilinə qadağa tətbiq etməklə hədələməsinə baxmayaraq, İsrailin qırmızı xətti keçdiyinə dair hər hansı bir eyham vurmaqdan çəkindi və demokrat seçicilər üçün dilemma yaradan sursat tədarükünü davam etdirdi.

Mayın sonunda Birləşmiş Ştatlar digər 16 ölkə ilə birlikdə İsrail və HƏMAS liderlərini razılığa gəlmək üçün “lazım olan bütün son güzəştləri etməyə” çağırıb. Atəşkəs çağırışı İsrailin Qəzzada uzun sürən müharibənin Baydenin yenidən seçilmək şanslarına mənfi təsir edəcəyi barədə xəbərdarlıq etməsindən sonra edilib. Bununla belə, Bayden Yaxın Şərqdəki əsas müttəfiqinə dəstəyi azaltdığını söyləyən sağçı tənqidçilərlə də üzləşir.

Bayden və Tramp arasındakı ilk (və bəlkə də yeganə) prezidentlik debatında, Qəzza böhranına gəldikdə, Bayden Netanyahu tərəfindən təsdiqləndiyi iddia edilən sülh planına sadiq qaldı. Lakin Tramp Netanyahunun daha çox silah tələb edərkən istifadə etdiyi ritorikaya istinad edərək, “işi bitirmələrinə icazə verməkdən” danışdı. Belə görünür ki, Netanyahu onun və Trampın siyasi məqsədlərinin üst-üstə düşdüyünə inanır. Ola bilsin ki, Trampın ağdərili xristian millətçi tərəfdarlarını nəzərə alaraq, İsraili dəstəkləmək üçün çox fərqli səbəbləri var.

Lakin Bayden demokratların ümumi çaşqınlığından qaynaqlanan diplomatiya və acizlik arasında tərəddüd edərkən, Tramp artıq dəstəyini möhkəmləndirib. İsrailin dəstəklədiyi lobbilər, seçicilər, siyasətçilərin maraqları, Yaxın Şərqdə mövcudluq və ABŞ prezidentinin qlobal miqyasda güc nümayişi... Belə görünür ki, Bayden bu cür dəyişkən seçki prosesində İsrailə silah dəstəyinin təsirlərini hesablayarkən buraxdığı səhvlərə görə siyasi cəza alacaq.

Asif Cəfərov
Ordu.az