Lakin XXI əsrin birinci rübündə Vladimir Putin Rusiyasının qayıdışı və Çinin yüksəlişi ilə bu adi təşkilatlara yeni alternativlər ortaya çıxdı. Son illərdə BRICS, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) və Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) kimi beynəlxalq təşkilatlar haqqında tez-tez eşidirik. Şübhəsiz ki, bu təşkilatlar Amerika Birləşmiş Ştatlarının (ABŞ) və bir qədər də Avropanın hegemonluğuna alternativ olaraq beynəlxalq aləmdə yeni axtarışlar nəticəsində populyarlıq qazanır. “Covid-19” epidemiyası, Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Ədən körfəzində ticarət gəmilərinə hücumlar və ticarət dəhlizləri arasında şiddətli rəqabət də bu inkişafları tədricən sürətləndirir.
2040-cı il Türk Dünyasına Baxış Sənədinə nələr daxildir?
Son zamanlar ulduzu yüksələn TDT xüsusilə Azərbaycanın möhtəşəm qələbəsi və Türkiyənin Rusiyanın Ukraynaya hücumları qarşısında Kiyevə verdiyi dəstəklə keçmiş Sovet coğrafiyasında səssiz-sədasız üzv ölkələr arasındakı əməkdaşlığı artırmaq üçün qanunvericilik, texniki infrastruktur və standartlaşdırma istiqamətində yeni addımlar atır. Bu mənada təşkilat 2021-ci il noyabrın 12-də İstanbulda keçirilən TDT Zirvə toplantısında qəbul edilən 2040-cı il Türk Dünyasına Baxış Sənədindəki maddələrin həyata keçirilməsi ilə ət-qan alır.
Firavan türk dünyasının yaradılmasını hədəfləyən sənəddə bu məqsədlərə çatmaq üçün demokratiya, iqtisadi və sosial islahatlar, şəffaflıq və korrupsiya ilə mübarizə, qadın-kişi bərabərliyi kimi anlayışlar vurğulanır. Sənəd iqtisadiyyat, səhiyyə, nəqliyyat, təhsil və enerji kimi sahələrdə əməkdaşlığı, beynəlxalq və regional xarici siyasət məsələləri üzrə məsləhətləşmə mexanizmlərinin yaradılmasını nəzərdə tutur.
Baxış Sənədinə, həmçinin radikallaşma, ekstremizm, islamofobiya, sərhəd təhlükəsizliyi, narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi, qeyri-qanuni miqrasiya, insan və silah qaçaqmalçılığı, mütəşəkkil cinayətkarlıq, maliyyə və kibercinayətkarlıqla mübarizə, miqrasiyanın tənzimlənməsi və təhlükəsizlik üzrə əməkdaşlığa dair maddələr daxildir. Baxış sənədindəki “Regional və qlobal iqtisadi sabitliyə töhfə vermək üçün üzv dövlətlərin Şərq, Qərb-Şimal və Cənub Ticarət Dəhlizlərini birləşdirən güclü regional iqtisadi qrupa çevrilməsi” maddəsi TDT-nin iqtisadi sahədəki əsas hədəfini çox yaxşı açıqlayır.
Üzv ölkələr arasında birgə turizm layihələri və destinasiyalar da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Sənədin digər mühüm maddələrinə texnologiya transferi, informatika, kosmos, kənd təsərrüfatı, gömrük və sərbəst hərəkət, nəqliyyat və enerji kəmərləri sahəsində üzv dövlətlər arasında əməkdaşlıq daxildir.
Maddələr bir-bir həyata keçirilir
Cəmi bir neçə il əvvəl qəbul edilmiş bu maddələrin icrasında artıq ciddi irəliləyişlər əldə olunub. Dəhlizlər müharibəsinin danışıldığı, beynəlxalq ticarət dəhlizlərinin bir-birinin ardınca gündəmdə olduğu bu günlərdə Türkiyə Dəhlizi və ya Orta Dəhliz adlanan Transxəzər Beynəlxalq Şərq-Qərb Orta Dəhlizində faktiki olaraq xeyli irəliləyiş əldə edilib. Çünki bu dəhliz alternativləri ilə müqayisədə həm təhlükəsizlik, həm də iqtisadiyyat baxımından rəqiblərindən qat-qat üstündür və Şərq-Qərb ticarəti vasitəsilə türk dövlətlərinin iqtisadi inteqrasiyasında həyati əhəmiyyətə malikdir.
Çox qısa bir müddət öncə 500 milyon dollar ilkin kapitalla yaradılmış Türk İnvestisiya Fondu üzv ölkələr arasında investisiya əməkdaşlığı sahəsində atılan çox konkret addımdır. Avtomobil nəqliyyatı TDT-nin iqtisadi mənada atdığı başqa bir addımdır. Bir neçə il əvvəl ölkələrin kvotalarına görə daimi problemlərin yaşandığı bu sahədə bir neçə gün əvvəl TDT-nin nəzdində yeni Logistika Mərkəzləri və Yük Daşıyıcıları Assosiasiyası yaradılıb. Bu birlik üzv ölkələr arasında nəqliyyat problemlərini qısa müddətdə həll edə bilər. Üzv dövlətlər arasında daşıma əməliyyatlarını sürətləndirmək üçün gömrük qanunvericiliyinin sadələşdirilməsi və inteqrasiyası istiqamətində intensiv səylər göstərilir.
Üzv dövlətlər təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq üzrə məsləhətləşmələr aparmaq üçün 2013-cü ildən bəri hər il toplanır. Ticarət baxımından əhəmiyyətli olan təhlükəsizliyin təmin edilməsi və daha çox iqtisadi əməkdaşlığa əsaslanan TDT-yə üzv dövlətlər arasında ortaq təhlükəsizlik siyasətinin həyata keçirilməsi baxımından bu addım böyük dəyərə malikdir.
Təhsil və idman sahəsi də TDT-nin diqqət mərkəzindədir
TDT üzvlərinin əməkdaşlıq baxımından önəm verdiyi digər sahə təhsildir. Üzv ölkələrin təhsil nazirləri hər il toplaşır. Orhun Mübadilə Proqramı ilə yanaşı, Türk Universitetlər Birliyi də orta təhsil müəssisələrində qardaş məktəb və mübadilə proqramları həyata keçirir, lakin bu fəaliyyətlərin daha da gücləndirilməsi üçün maliyyə problemlərinin həlli prioritet məsələdir.
Gənclər və idman fəaliyyəti Baxış Sənədindəki mövcud maddələrdən həyata keçirilən sahələrdən biridir. Üzv ölkələrin gənclər və idman nazirləri mütəmadi olaraq görüşürlər. Bu çərçivədə TDT arasında Beynəlxalq Gənclər Düşərgələri təşkil edilir və üzv ölkələrin müxtəlif şəhərlərində Beynəlxalq Gənclər Festivalları keçirilir. Gənclər Platforması da olan təşkilat “Gənc Liderlər Forumları” ilə yanaşı, Dünya Köçəri Oyunları və Universitet İdman Oyunlarını (Türkiyə Universiadası) təşkil edir. Bundan əlavə, TDT üzv ölkələrin diasporları arasında koordinasiyanı təmin etmək üçün Diaspor Forumları təşkil edir.
Bundan əlavə, həyati əhəmiyyət kəsb edən enerji sahəsində əməkdaşlığın əlaqələndirilməsi məqsədilə TDT Enerji Koordinasiya Komitəsi yaradılıb. Bundan əlavə, TDT Səhiyyə Elmi Şurası vasitəsilə sağlamlıq sahəsində bir çox ortaq təlim proqramları təşkil edilir. TDT Müsəlman Dini Qurumları arasında əməkdaşlıq üçün Müsəlmanlar Dini İdarəsi Rəhbərləri Şurası ilə bağlı işini davam etdirir. Kosmos sahəsində əməkdaşlıq üçün ortaq peykin layihələndirilməsi və orbitə buraxılması layihəsi gündəmdə olduğu halda, Türkiyə Kosmik Tədqiqatçılar Akademiyası tərəfindən üzv ölkələrə kosmosla bağlı təlimlər verilir.
TDT yarandığı gündən bu yana çox qısa müddət ərzində 3 il əvvəl qəbul etdiyi 2040-cı il Baxış Sənədindəki maddələrin həyata keçirilməsi baxımından artıq böyük bir yol keçib. Şübhəsiz ki, təşkilatın qarşısında səbir və qətiyyət tələb edən uzun və keşməkeşli bir yol var.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
