Putinin Çinə səfəri göstərir ki, Çin və Rusiya arasında siyasi, iqtisadi və hərbi əlaqələr daha da dərinləşir və Qərbə əsaslanan sanksiyalara qarşı ortaq mövqe güclənir. İki ölkə liderlərinin 2022-ci ildə Pekində bəyan etdikləri “sərhədsiz dostluq” getdikcə güclənir.

Çin-Rusiya münasibətləri qlobal sabitliyin amilidir

Səfər zamanı Putin xüsusilə vurğuladı ki, Çin və Rusiya arasındakı münasibətlər beynəlxalq arenada sabitliyin əsas elementlərindən biridir. Çin dövlət mediasına açıqlamasında Putin Ukrayna böhranının həllində oynadığı rola görə Çinə təşəkkür edib. Bu prosesdə Çin Ukraynadakı münaqişənin sülh yolu ilə həlli üçün 12 təklifdən ibarət siyahı dərc edib və Soyuq müharibə məntiqindən imtina etməyi tələb edib.

Lakin Qərb Çinin Rusiya ilə münasibətlərinə ehtiyatla yanaşır. O, hətta Çinin Rusiyaya praktiki olaraq kommersiya dəstəyi və hərbi texnika verdiyini düşünür. Digər tərəfdən, sanksiyalara baxmayaraq, Çin və Rusiya arasında ikitərəfli ticarətin 2023-cü ildə rekord həddə - 240 milyard dollara çatması münasibətlərin nə qədər sıx olduğunu göstərir. İki ölkə arasında ödənişlərin 90 faizi milli valyuta ilə həyata keçirilir.

Rusiya keçdiyi bu həssas dövrdə Çini öz strateji tərəfdaşı kimi qətiyyətlə mövqeləndirir. Çinin Mərkəzi Asiyaya marağının artması Rusiya üçün problem hesab edilsə də, Putin Çinin “Bir Kəmər, Bir Yol” təşəbbüsü ilə Rusiyanın Avrasiya İqtisadi Birliyi (AİB) arasında dərinləşən əməkdaşlığın iki ölkənin maraqlarına xidmət edəcəyini düşünür.

Hər iki ölkə qlobal nizamı öz baxışları çərçivəsində yenidən formalaşdırmağa çalışır. Bu səyi nəzəri çərçivədə aydınlaşdırmaq üçün demək olar ki, realist nəzəriyyə ənənəsi daxilindəki neorealist cərəyan iki ölkə arasındakı münasibətləri dərk etməyi asanlaşdıra bilər.

Sağqalma narahatlığı və tarazlıq

Bu nəzəri perspektivin aparıcı simalarından biri olan Kennet Valts 1979-cu ildə nəşr olunan “Beynəlxalq Siyasət Nəzəriyyəsi” adlı əsərində beynəlxalq sistemin anarxik olduğunu və heç kimin başqalarına əmr vermək səlahiyyətinin olmadığını iddia edir. Bu sistemdə dövlətlər üçün vacib olan yeganə şey sağ qalmaqdır. Bu sağqalma qayğısı dövlətləri təhlükəsizliyi təmin etmək üçün və lazım gəldikdə ittifaq quraraq, güc balansı yaratmağa, yəni balanslaşdırmağa sövq edəcək.

Eyni ənənə daxilində hücumçu realizmin mühüm adı olan Con Mirşaymer “Böyük güc siyasətinin faciəsi” adlı əsərində dövlətlərin yeganə məqsədinin gücə çatmaq olduğunu vurğulayır. Onun sözlərinə görə, beynəlxalq sistem anarxikdir. Mirşaymer, həmçinin xüsusi olaraq vurğulayır ki, dövlətlər heç vaxt başqa dövlətlərin niyyətlərindən əmin ola bilməzlər. Mirşaymer, həmçinin bildirir ki, rasional aktor kimi dövlətlərin əsas məqsədi həyatda qalmaqdır.

Çin və Rusiyanın gündən-günə dərinləşən strateji tərəfdaşlığı anarxik beynəlxalq sistemdə qarşılıqlı asılılıq vasitəsilə tarazlıq strategiyası və sağ qalma kimi izah edilə bilər. Mərkəzi hakimiyyətin olmadığı bu qlobal fətrət dövründə Çin və Rusiya xüsusilə ABŞ-nin hegemon gücünə qarşı əks tarazlıq yaratmağa ehtiyac duyurlar. Ona görə də Çin və Rusiya arasında elan olunmamış müttəfiqliyi ABŞ və müttəfiqlərinin qlobal hegemonluğuna qarşı tarazlığa yönəlmiş strateji addım kimi oxumaq olar.

Ancaq həm Çin prezidenti Si Cinpin, həm də Putin bu balanslaşdırıcı aktı həyata keçirərkən, çoxqütblü dünya ritorikasından istifadə etməyə əhəmiyyət verirlər. Son səfər zamanı çoxqütblülüklə bağlı bəyanatlar səsləndirilib.

Qlobal münasibətlərdə paradiqma dəyişikliyi

Çin və Rusiya münasibətlərin bu yeni formasını paradiqmatik dəyişiklik kimi təsvir edirlər. Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT), BRICS və Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankı kimi institusional və regional təşkilatların yaradılması səyləri çoxqütblülük üçün bu təxəyyülün məhsulu kimi qarşımıza çıxır. Bundan əlavə, BRICS və ŞƏT kimi mexanizmlərdə ciddi genişlənmə tendensiyası var.

Strateji çərçivədə Rusiya Çinin böyük strategiyasında mərkəzi rol oynayır. Çin ABŞ-nin dənizi mühasirəyə alma strategiyasına qarşı quru ittifaqlarını gücləndirməyə ehtiyac hiss edir. NATO-nun genişlənməsi və Asiyaya yönəlmiş diskursları ilə birlikdə oxunduğunda, Çin baxımından Rusiya ilə yaxşı münasibətlər sayəsində öz doğma yurdunu, yəni Avrasiyanı qorumaq və ərazi üstünlüyünü möhkəmləndirmək çox mühüm strateji qazanc kimi diqqəti önə çıxır.

Yekun olaraq, Putinin Çinə səfəri iki ölkə arasında strateji tərəfdaşlığın dərinləşdiyini və bu münasibətlərin qlobal miqyasda Qərbə qarşı incə balanslaşdırma aktı təşkil etdiyini göstərir. Görünən odur ki, hər iki ölkə iqtisadi, hərbi və texnoloji sahələrdə əməkdaşlığı artıraraq, Qərbə qarşı alternativ güc mərkəzi yaratmaq səylərini davam etdirəcək.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az