Təbii ki, aprelin 13-dən 14-nə keçən gecə İranın İsrailə qarşı həyata keçirdiyi intensiv Pilotsuz Uçuş Aparatı (PUA) və raket hücumunda istifadə edilən yüzlərlə sistemin demək olar ki, hamısının məhv edilməsi hərbi baxımdan çox vacibdir. Əslində, İran sözügedən hücumda ilk olaraq “Shahed” kamikadze PUA-ları, daha sonra isə “Emad”, “Kadir” və “Kheibar Sekan” kimi orta mənzilli ballistik raketlər və “Paveh” qanadlı raketlərini də ehtiva edən qarışıq hücum paketi ilə İsraili hədəf aldı.
Burada iki uğur böyük rol oynadı. Bunlardan birincisi Təl-Əvivin “Arrow” ailəsi HHM sistemlərinin və Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) Hərbi Dəniz Qüvvələrinin (HDQ) SM-3 HHM raketlərinin performansıdır. İkincisi isə Böyük Britaniya, İordaniya və ABŞ-yə məxsus döyüş təyyarələrinin İsrail hava məkanından kənarda qısa mənzilli “hava-hava” raketləri ilə “Shahed” PUA-larını ovlamasıdır.
Ancaq unutmaq olmaz ki, İranın hücumu bir çox digər seqmentlərdə, eləcə də hava-raketdən müdafiə seqmentində nəzərdən qaçırılmamalı olan kritik dərslər verir.
Nə üçün İranın hücumu siyasi və hərbi baxımdan kritikdir?
Hücumun siyasi mənası birinci kritik məsələdir. Tehranın inventarında olan ən yüksək səviyyəli raketlərin şüurlu şəkildə istifadə edilmədiyi bu hücum həm də İran manşetlərində bir cəza əməliyyatı, başqa sözlə mesaj idi. Hücumun məqsədi İsrailə böyük ziyan vurmaqdan daha çox əsasən ABŞ-nin regionda çəkindirici gücünü sınamaq və Tehranın öz ərazisindən İsrailə hücum etmək qabiliyyətini nümayiş etdirmək olub.
20 il əvvəl Yaxın Şərqdə belə bir şey ağlasığmaz idi. Buna görə də hücumun əsas uğur göstəricilərini düzgün təhlil etmək lazımdır. Bu göstəricilər hərbi mənadan daha çox siyasi məna daşıyır. İkinci kritik məsələ isə İranın raket və zərbə PUA-sı əməliyyat konsepsiyalarının ədəbiyyatda “offense dominant”, yəni hücumun dominant bir xarakterə sahib olmasıdır. Bu vəziyyəti bir nümunə ilə sadələşdirmək olar.
Təsəvvür edin ki, üzərinizdə gülləkeçirməz zirehli gödəkçə var. Bu zirehli gödəkçə düşməninizin sizə atdığı 5 güllədən 4-nü tutur. Buna görə də, riyazi olaraq baxdıqda, zirehli gödəkçənin qoruyucu gücü kifayət qədər uğurludur. Lakin düşmənin atdığı son güllə zirehli gödəkçədən keçir və sizi öldürür. İranın raket və PUA hücum konsepsiyaları da bu anlayışa əsaslanır.
Bu konsepsiyalar bir neçə il əvvəl xüsusilə husilərin Yəməndən Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə (BƏƏ) hücumunda sınaqdan keçirilib. İranın hücumunda yaxından araşdırılması lazım olan məsələ təkcə hava və raketdən müdafiənin yüksək müvəffəqiyyət nisbəti deyil, həm də kifayət qədər güclü olduğu bilinən İsrail HHM sistemlərini aşan hücum paketi və verə bildiyi zərərdir.
Əslində Ukraynada nisbətən aşağı müvəffəqiyyət göstəricisi olan və təxminən 40-50 kiloqram döyüş başlığına malik olan İran “Shahed-136”larının Ukraynanın mühüm şəhərlərində, o cümlədən paytaxt Kiyevdə ölkəyə, kritik milli infrastruktura və mülki insanlara vura bildiyi zərərin həcmini daim müşahidə edirik. Bununla belə, bu sistemlərin hara düşdüyü, hansı mühüm milli infrastruktur və hərbi obyektləri vura bildiyi də vacibdir. Burada ISTAR, yəni kəşfiyyat, müşahidə, hədəf müəyyənləşdirmə və aşkarlama imkanları kritik rol oynayır.
Əlimizdəki açıq mənbəli kəşfiyyat məlumatlarına görə, Tehran bu məsələdə hələ də Qərbdən xeyli geridədir. Ancaq unudulmaması lazım olan bir fakt odur ki, son hücum İrana mühüm sınaq və öyrənmə mühiti təmin edib.
Sanksiyalar İranı dayandıra bilər?
Müdafiə iqtisadiyyatı perspektivi məsələnin digər mühüm aspektidir. ABŞ, İsrail və Böyük Britaniyanın İranın bir neçə saat ərzində həyata keçirdiyi hücuma qarşı müdafiə qalxanı təmin edə bilməsi bir çox müxtəlif platformaları ehtiva edən və ümumilikdə 1,2 milyard ABŞ dollarını keçən bir xərcə səbəb oldu. Digər tərəfdən, Tehranın istifadə etdiyi kamikadze PUA-larının və raketlərin qiyməti Qərbin HHM sistemləri ilə müqayisədə xeyli ucuzdur. Ona görə də İranın müdafiə iqtisadiyyatı baxımından da əhəmiyyətli asimmetrik üstünlüyü var.
Yenə də sanksiyaların effektivliyinə müdafiə iqtisadiyyatı ilə bağlı bir məsələ kimi baxmaq lazımdır. Əslində, biz gördük ki, on illərdir sanksiyalar altında olan İran bir tərəfdən Rusiyanın Ukraynaya hücumlarına dəstək verə, digər tərəfdən də öz ərazisindən İsrailə hücum edə bilər. Sanksiyalara qarşı inkişaf etdirilən bu immunitet ABŞ-nin hələ də qarşısını ala bilmədiyi çox ciddi təhlükədir. İran müdafiə sənayesindəki səylərini davam etdirmək üçün çox detallı və dərin alt sistem təchizat şəbəkəsi də qurub.
Hazırda İran hərbi sistemlərinin böyük bir hissəsi Qərb mənşəli hissələri ehtiva edir və bu alt sistemlərin demək olar ki, hamısı təkcə hərbi deyil. Ukrayna mənbələrinin məlumatına görə, bəzi “Shahed-136”larda istifadə olunan hissələrin 70 faizindən çoxu ABŞ şirkətləri tərəfindən istehsal olunur. Burada ön şirkətlər (shell company) və son istifadəçi bildirişlərinin saxtalaşdırılması vasitəsilə fəaliyyət göstərən beynəlxalq qaçaqmalçılıq şəbəkəsi mövcuddur.
Təbii ki, bu kontekstdə sözügedən tədarük zəncirinin dəyəri də vacibdir. Özünə Rusiyaya Ukrayna hücumunda istifadə edilmək məqsədilə təmin etdiyi PUA-larla çox gəlirli gəlir modeli yaradan Tehranın bu səyləri maliyyələşdirməsi də çox çətin deyil. Əslində, açıq mənbəli kəşfiyyat məlumatları göstərir ki, Moskva nisbətən münasib istehsal xərclərinə malik İran kamikadze PUA-ları üçün böyük məbləğlər ödəyib.
Buna görə də 13-14 aprel hücumunu qiymətləndirərkən, yalnız HHM uğuru üzərindən irəliləyən müzakirələrdən kənara çıxmaq lazımdır. Çünki hücum edən tərəfin konsepsiyaları və müdafiə sənayesi modeli ilə bağlı çox ciddi çıxarışlar var. Uzunmüddətli perspektivdə ABŞ İranın nüvə proqramını, raket və PUA proqramlarını poza bilməli və Qərbin çəkindirmə gücünü canlandırmalıdır.
Digər tərəfdən, ABŞ-nin hazırkı Prezidenti Co Bayden administrasiyasının İran siyasəti ABŞ-nin keçmiş Prezidenti Barak Obama dövrünün irsini əhatə edəcək qədər sərt deyil. ABŞ İranla bağlı siyasətini sərtləşdirməsə, yeni hücumların qarşısının alınacağına zəmanət yoxdur. Nəticə etibarilə İranın bu hücumunda taktiki iştirakın qalibi İsrail ola bilər, lakin hücumdan siyasi və əsas strateji qazanclar İrana məxsusdur.
Asif Cəfərov
Ordu.az
