Yüksək texnologiya mövzularında elektron məhsul və sistemlərin dizaynını və istehsalını həyata keçirən, bu məhsul və sistemləri bütün dünyaya ixrac edən ASELSAN sağlam düşüncə və birlikdə dəyər yaratma mədəniyyəti ilə “Ar-Ge” əməkdaşlıqlarına önəm verir. ASELSAN innovasiyaları rəqabətqabiliyyətliliyin artırılmasının ən mühüm açarı hesab etdiyi üçün qabaqcıl texnologiyaları izləyir və bu texnologiyalarda söz sahibi olmaq üçün müxtəlif fəaliyyətlər həyata keçirir. Bu fəaliyyətlər çərçivəsində universitetlərdəki akademik heyətin biliklərindən və bu qurumların innovativ ideyalarından ən yüksək səviyyədə yararlanmaq üçün öz resursları hesabına dəstəklənən “Ar-Ge” layihələrinə universitetlərlə əməkdaşlıq daxildir.
ASELSAN-ın qısa, orta və uzun müddətli texnologiya əldə etmə, inkişaf hədəfləri və bu hədəflərlə bağlı texnoloji investisiyaları Texnologiya Yol Xəritəsi və İnvestisiya Planı ilə planlanır və izlənilir. Texnologiya Yol Xəritəsinə müştəri ehtiyaclarına uyğun hazırlanacaq, ASELSAN-ın strateji planına uyğun yeni məhsullar və bu məhsulların hazırlanması üçün tədqiq edilməsi lazım olan bütün texnologiyalar daxildir. ASELSAN-ın inkişaf etdirməli olduğu və qazanmağı planlaşdırdığı texnologiya məsələlərini müəyyən etmək üçün həyata keçirdiyi müxtəlif fəaliyyətlərin başında Texnologiya Yol Xəritəsi və İnvestisiya Planını əsas qəbul edərək, ASELSAN-ın universitetlər/tədqiqat mərkəzləri ilə iş inkişaf edirməsində açıq sahələrin müəyyənləşdirilməsi gəlir.
İş inkişaf etdirmə və xarici maraqlı tərəflərlə əməkdaşlığı inkişaf etdirmə fəaliyyətləri prosesində Texnologiya Yol Xəritəsi və İnvestisiya Planını əsas qəbul edərək, ASELSAN-ın inkişaf etdirmə və qazanma hədəfləri arasında yer alan texnologiyalar arasında potensial əməkdaşlıq məsələləri müəyyən edilir. ASELSAN qlobal miqyasda davamlı rəqabət üstünlüyü təmin etmək üçün Şəkil 5-də görünən yerli və xarici universitetlər, tədqiqat mərkəzləri, ictimai qurumlar və müxtəlif şirkətlər kimi xarici maraqlı tərəflərlə qarşılıqlı əlaqədə fəaliyyət göstərir.
Universitetlər ASELSAN “Ar-Ge” ekosisteminin ən mühüm paydaşlarından biridir. Seminar, konfrans və s. tədbirlər təşkil etməklə, radikal/oyun dəyişdirici/yüksələn texnologiyalar izlənilir və bu texnologiyaların inkişafı üçün potensial maraqlı tərəflər tanınır. Məsələn, 13-14 oktyabr 2022-ci il tarixlərində ASELSAN ilə “Gebze” Texniki Universiteti (GTÜ) arasında sektor komitələrinin iştirakı ilə “Ar-Ge” və Texnologiya Əməkdaşlıq Seminarı keçirilib və iki qurum arasında “Ar-Ge” və Texnologiya Əməkdaşlıq Protokolu imzalanıb.
Yarandığı gündən etibarən ASELSAN universitetlərlə əməkdaşlıq edərək, milli və innovativ texnologiyaları inkişaf etdirir və onların sayı hər il artır (Şəkil 6). Bu günə kimi həm yerli, həm də xaricdə 66 universitetlə əməkdaşlıq qurulub, təkcə 2022-ci ildə 30 universitetlə “Ar-Ge” və Texnologiyalar üzrə 133 layihə üzərində iş aparılıb və bu layihələr çərçivəsində ASELSAN universitetlərə 5,3 milyon ABŞ dolları məbləğində büdcə ayırıb.
ASELSAN-da nümunəvi əməkdaşlıq tətbiqi
ASELSAN-da əməkdaşlıq fəaliyyətləri sistemli şəkildə həyata keçirilir. ASELSAN yarandığı gündən bu günə qədər 66 universitetlə 170 milyon dollardan çox dəyərində bəziləri müqaviləli Ar-Ge layihələri olmaqla əməkdaşlıq layihələri həyata keçirib. Gələcək investisiyalar tələb edən texnologiyalarda həm müqavilə layihələri çərçivəsində, həm də öz resursları ilə universitetlərlə əməkdaşlıq layihələri həyata keçirib. Təkcə son 3 ildə 22 universitetdən 56 akademikin iştirakı ilə universitetlərlə 46 özünü maliyyələşdirən layihə həyata keçirilib, universitetlərə 14 milyon dollar dəyərində layihələr verilib.
ASELSAN-da məqsədə uyğun və müəyyən müddət ərzində müəyyən edilmiş (Ad-hoc) və ya işin xarakterindən asılı olaraq universitetlər və tədqiqat mərkəzləri ilə strateji əməkdaşlıqlar həyata keçirilir. Məsələn, strateji texnologiya olan “GaN” əsaslı tranzistor və inteqrasiyalarının inkişaf etdirilməsi məsələsində uzun illər Bilkent Universiteti və NANOTAM ilə əməkdaşlıq modeli ilə iş görülüb. Müvafiq mərkəzdə tədqiqatın ilk illərində konsepsiyanın hazırlanması və eksperimental tədqiqat işləri aparılıb.
Türkiyənin ilk kommersiya çip fabriki olan “AB Mikro Nano Teknolojileri Şirketi” Ar-Ge işləri nəticəsində əldə edilən texnologiyanın müəyyən bir yetkinliyə qədər kütləvi istehsala köçürülməsi məqsədilə Bilkent Universiteti və ASELSAN-ın ortaqlığı ilə yaradılıb. Müvafiq tədqiqat Universitet/Tədqiqat Mərkəzi ilə əməkdaşlıqda strateji əhəmiyyətli texnologiyanın inkişafı və onun sonrakı sənayeləşdirilməsi üçün nümunəvi model təşkil edir. ASELSAN-ın yenə Türkiyənin strateji ehtiyacları nəzərə alınaraq, uzun və çətin araşdırma proseslərinə sahib olan, özündə əsas elmlər sahəsində və disiplinlərarası işə əsaslanan bir texnologiya inkişaf etdirmə nümunəsi də infraqırmızı detektor texnologiyalarının qazanılmasıdır.
II-VI qrup mürəkkəb yarımkeçirici, III-V qrup mürəkkəb yarımkeçirici, silisium, MEMs texnologiyaları kimi çox fərqli material qrupları və texnologiyaları ilə işləməyi tələb edən bu strateji məhsul ailəsi ilə bağlı ASELSAN ODTÜ, Bilkent Universiteti, Sabancı Universiteti, Cümhuriyyət Universiteti, Anadolu Universiteti, İYTE və dövlət qurumlarının dəstəyi ilə layihələr həyata keçirib. Hər bir universitetlə infraqırmızı detektor texnologiyalarının müxtəlif alt texnologiyaları üzrə tədqiqat layihələri həyata keçirilib. ASELSAN bu tədqiqat layihələri çərçivəsində əldə etdiyi bilik və insan resurslarından məhsul inkişafında istifadə edib və bəzi məhsulların kütləvi istehsala köçürülməsinə başlayıb.
Uzunmüddətli iş tələb edən hər iki nümunədə üçlü spiral innovasiya modelində olduğu kimi ASELSAN-ın öz resurslarından istifadə etməklə yanaşı, müxtəlif dövlət qurumları vasitəsilə də dəstək mexanizmləri işlədilib. Ən əsası, nəticə əldə etmək üçün uzun illər davam edəcək və bir-birini də tətikləyəcək sabit bir şəkildə bir yol xəritəsi üzərində planlaşdırma həyata keçirilib. Bu universitet əməkdaşlıq modelinin ilk illərində tədqiqatlar doktorantura təqaüdü şəklində davam etdirilib, sonrakı illərdə isə hər mərhələ üçün konkret müqavilə əsasında layihələr şəklində planlar hazırlanıb.
Maraqlıdır ki, bu nümunə araşdırmalarında yaşanan ən böyük çətinlik qeyd olunan proseslərin Maraqlı Tərəflərin Uyğunlaşdırılması mərhələsidir. İki maraqlı tərəfin, universitet və sənayenin missiyalarının, idarəetmə üslublarının və mədəniyyətlərinin fərqli olduğunu nəzərə alsaq, bu vəziyyət normal hesab edilməlidir. Universitetlərdəki, universitetlərin öz xüsusiyyətlərinə görə olması lazım olduğu kimi, yüksək avtonomluq və paylanmış idarəetmə tərzi tez-tez müxtəlif idarəetmə üslublarına malik sənaye təşkilatları ilə uyğunlaşmada hər iki tərəf üçün inkişaf etdirilməli olan bir element kimi görünə bilər.
Universitet-sənaye əməkdaşlığı innovasiya və iqtisadi inkişaf üçün mühüm mexanizmdir. Bir çox uğurlu nümunələrdə olduğu kimi, bu gün ən qabaqcıl texnoloji fəaliyyət sahələri hesab edilən bir çox təhsil sahələrinin başlanğıcında sənaye-universitet tərəfdaşlığının mövcud olduğu görünə bilər. Əməkdaşlıq akademik və sənayenin fikir mübadiləsi apardığı və qarşılıqlı fayda təmin etdiyi strateji tərəfdaşlıqlardır. Bu əməkdaşlıqlar elmi biliklərin kommersiya tətbiqlərinə çevrilməsini təşviq etsə də, innovasiyalar sosial inkişafda və iqtisadi artımda da mühüm rol oynayır.
Əməkdaşlıq proseslərini yaxşı idarə etmək və arzu olunan nəticələrə nail olmaq üçün bu günə qədər tətbiq olunan uğur faktorları, modellər və nümunələr nəzərə alınmalıdır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
