1. TDT-yə aparan yol necə inkişaf etdi?

Türkiyə 1991-ci ildə Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının (SSRİ) dağılması ilə müstəqillik əldə etmiş türk respublikalarını tanıyan ilk ölkə olub.

Türkiyə ilə türk dövlətləri arasında əməkdaşlıq 1992-ci ildə keçirilən Türkdilli Ölkələrin Zirvə Toplantısı, Türk Dünyasının YUNESKO-su hesab edilən TÜRKSOY, Beynəlxalq Türk Akademiyası, Türk Dünyası İdman Oyunları, “Eurovision”a bənzər “Türkvision”, Türk Dünyası Paytaxtı kimi ölkələrarası tədbirlər çərçivəsində inkişaf etməyə davam edib.

Türkiyə, həmçinin Türk Əməkdaşlıq və Koordinasiya Agentliyi (TİKA), Xaricdəki Türklər Başqanlığı, Yunus Əmrə İnstitutu və tərəfdaş universitetlər vasitəsilə türk respublikaları ilə əməkdaşlığı inkişaf etdirməyə davam edib. Son illər türk dövlətlərinin ardıcıl olaraq latın əlifbasına keçməsi həm Türkiyə ilə, həm də öz aralarında ünsiyyəti asanlaşdırıb.

Türkiyə yaxın vaxtlara qədər qardaş ölkələrlə daha çox mədəniyyət sahəsində əməkdaşlığı inkişaf etdirib, həmçinin ortaq dil, tarix, mədəniyyət və ənənə kimi mövzulara diqqət yetirib. Siyasi və iqtisadi əlaqələrin isə ikitərəfli münasibətlərlə məhdudlaşdığını söyləmək olar. Türk dövlətlərindən bəzilərinin Rusiya ilə siyasi və hərbi sahədə sıx əməkdaşlıq etməsi, Çinin bu bölgələrdə iqtisadi sahədə çəkisini artırması kimi amillərin buna böyük təsiri var.

Türkmənistanın neytrallıq siyasətini izləməsi fonunda Özbəkistanla yaxınlaşma yalnız son illərdə baş verib. Respublikalar arasında bəzi sərhəd və etnik problemlərin olması da tərəflər arasında münasibətlərin mədəni məsələlərlə məhdudlaşmasına səbəb olub. Lakin son illərdə türk dövlətləri arasında əməkdaşlıq fərqli miqyasda olub. Türkdilli Ölkələrin Əməkdaşlıq Şurasının 2021-ci il noyabrın 12-də İstanbulda keçirilən iclasında şuranın adının “Türk Dövlətləri Təşkilatı” adlandırılması qərara alınıb və 2040-cı ilə qədər birgə fəaliyyət planı qəbul edilib.

Şuranın TDT-yə çevrilməsində Azərbaycanın 2-ci Qarabağ (Vətən) Müharibəsində qələbə çalması və son bir neçə ildə əməkdaşlığın artması mühüm rol oynayıb. Türkiyənin bu prosesdə Azərbaycana böyük dəstək verməsi, regionda və ümumilikdə beynəlxalq arenada təsirinin artması, Rusiya və Çinin bölgədə izlədiyi siyasət kimi amillər türk dövlətlərini alternativ axtarmağa sövq edib. 2021-ci ildə İstanbul Sammitindən sonra tərəflər 2022-ci ildə Səmərqənddə bir araya gəldi.

2. Ankarada keçirilən sammitin əhəmiyyəti nədir?

Oktyabrda Qazaxıstanın Türküstan şəhərində TDT Sammitinin keçirilməsi planlaşdırıldığı halda, tərəflər Azərbaycanın təşəbbüsü ilə martın 16-da Ankarada “Fəlakət-Fövqəladə Halların İdarə Edilməsi və Humanitar Yardım” mövzusunda fövqəladə zirvə toplantısı keçiriblər. Zəlzələdən sonra bütün türk dünyası Türkiyəyə ciddi dəstək verib. Müstəqil türk dövlətləri və muxtar türk dövlətləri və bölgələri mühüm ilk yardım ləvazimatları ilə yanaşı, axtarış-xilasetmə qrupları göndərdilər.

Türkiyənin dərdinə həm dövlət rəsmiləri, həm də ictimai kütlələr şərik oldu. Türk dünyası yeni dövrdə bəlkə də ilk dəfə bu qədər yaxın və səmimi şəkildə Türkiyənin tərəfini tutdu. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın dediyi kimi, Türk Dünyası “bir ürək, bir bədən”ə çevrilib.

İndi türk dövlətlərinin rəhbərləri Ankarada bir araya gələrək Türkiyənin yanında olduqlarını bir daha göstərdilər. Əslində sammitdən sonra imzalanan Ankara bəyannaməsində türk dövlətlərinin Türkiyənin dərdinə şərik olduğu vurğulanıb, bu sahədə əməkdaşlığın davam etdirilməsinin vacibliyi qeyd edilib. Görünür, üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığın yeni istiqamətlərindən biri də təbii fəlakətlərin idarə olunması məsələsi olacaq. Əslində, yaxın aylarda tərəflər arasında “Türk Dövlətləri Təşkilatının Mülki Müdafiə Mexanizminin yaradılmasına dair Saziş”in imzalanması planlaşdırılır.

Sammitin digər mühüm cəhəti iclasda müşahidəçi üzv olan Macarıstan, Türkmənistan və Şimali Kipr Türk Respublikasının (ŞKTC) üzv dövlətlərlə yanaşı, ən yüksək səviyyədə təmsil olunması idi. Bütün bunlardan belə anlaşılır ki, tərəfsizliyini qoruyan Türkmənistan türk dövlətləri ilə əməkdaşlığını getdikcə artıracaq və ona üzv olan dövlətlər Kiprlə yaxınlaşmağa davam edəcək. Avropa İttifaqının (Aİ) üzvü olan Macarıstanın müşahidəçi statusuna malik olsa belə, TDT-nin bütün sammitlərində iştirak etməsi də böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu kontekstdə Macarıstan Aİ ilə türk dünyası arasında körpü rolunu oynayır.

Bu sammit bir daha göstərdi ki, üzv ölkələr bir çox regional və qlobal problemlərə və hadisələrə qarşı birgə hərəkət edir və həmfikirdirlər. Üzv dövlətlər Azərbaycan Respublikasının Tehran səfirliyinə hücumu və Avropa ölkələrində Qurana qarşı edilən təhqirləri pisləyiblər. Aralarında kommersiya və iqtisadi əməkdaşlığı gücləndirmək məqsədi daşıyan “Türkiyə İnvestisiya Fondunun yaradılması haqqında saziş”in imzalanmasının əhəmiyyəti də vurğulanıb.

3. Türk dövlətləri arasında əməkdaşlıq daha da arta bilərmi?

Ərdoğan sammitdən əvvəl və sonra adıçəkilən dövlət adamları ilə ikitərəfli görüşlər keçirib. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərində olduğu kimi, hər bir respublikanın Türkiyə ilə inkişaf etdirdiyi əməkdaşlıq digər respublikalar üçün də domino effekti verir. Mədəni əlaqələrlə yanaşı, son dövrdə türk dövlətləri arasında diplomatik əlaqələr də xeyli artıb.

Bu məsələ, şübhəsiz ki, türk dövlətləri arasında problemlərin, xüsusən də sərhəd və su problemlərinin getdikcə azalmasını təmin edir. Bununla belə, tərəflər arasında əməkdaşlığın inkişafı üçün hələ də potensialın olduğunu söyləmək olar. Ankarada keçirilən sammitdən sonra Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayev siyasi və iqtisadi sahədə əməkdaşlığın yeni ölçüyə götürülməsinin lazım olduğunu bildirib.

Əslində üzv ölkələr 2021-ci ildə qəbul edilən Türk Dünyası 2040 Vizyon Sənədində bu məsələyə diqqət çəkərək, iqtisadiyyat, hərbi, kosmos, mədəniyyət, təhsil və bu kimi məsələlərdə öz aralarında əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsinin lazım olduğunu bəyan ediblər. Xüsusilə Qarabağ müharibəsi və Ukraynadakı hadisələrdən sonra Özbəkistandan başqa bütün türk respublikaları Türkiyədən zərbə tipli “Bayraktar TB2” pilotsuz uçuş aparatları alıb. Respublikalar bu sahədə də öz aralarında əlaqələrin artırılmasının tərəfdarıdırlar.

Türk dövlətləri arasında səmimi dialoq və etimad çərçivəsində ticarət dövriyyəsində də artım müşahidə olunur. Lakin bu gün deyə bilərik ki, bu, əldə olan potensialdan xeyli aşağıdır. TDT üzvü olan ölkələr arasında ticarət həcmi bu ölkələrin xarici ticarət həcminin yalnız 4 faizini təşkil edir.

Bu mənada Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyayevin hər il 2022-ci ilin noyabrında keçiriləcək Səmərqənd Sammitində İqtisadi Forum keçirmək təklifinin reallaşdırılması vacibdir.

TDT-yə üzv ölkələr arasında enerji sahəsində də əməkdaşlığın artacağı gözlənilir. 2022-ci ilin mart ayında Beynəlxalq Türk Dövlətləri Enerji Əməkdaşlıq Konqresi keçirilib. Türkiyə ilə Azərbaycan arasında bu sahədə həyata keçirilən layihələr (Bakı-Tbilisi-Ərzurum təbii qaz kəməri, Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, TANAP) digər ölkələrə nümunədir. Türk dövlət başçılarının bəyanatlarına və səylərinə nəzər saldıqda, TDT-yə üzv olan dövlətlər arasında çoxşaxəli əməkdaşlığın getdikcə daha da inkişaf edəcəyini söyləmək mümkündür.

Asif Cəfərov
Ordu.az