6 fevral 2023-cü il, yerli vaxtla saat 04:17-də episentri Pazarcık (Kahramanmaraş) olan zəlzələnin gücü 7,7, ocaq dərinliyi 8,6 kilometr müəyyən edilib. Yerli vaxtla saat 13:24 radələrində episentri Elbistanda (Kahramanmaraş) baş verən zəlzələnin maqnitudası 7,6, ocaq dərinliyi isə 7 kilometr olaraq açıqlanıb.

Türkiyədə əvvəlki illərin məlumatlarına nəzər saldıqda, 6 fevral 2023-cü ildə baş verən iki zəlzələnin 27 dekabr 1939-cu il Ərzincan zəlzələsindən sonra 7,9 bal gücündə Türkiyənin ikinci və üçüncü böyük zəlzələləri olduğu görünür. Yenə də ötən illərin məlumatları tədqiq edildikdə, eyni bölgədə ardıcıl olaraq eyni maqnitudalı iki böyük zəlzələ ilə silkələnmə Türkiyə tarixində bir ilkdir və nadir haldır.

6 fevralda Kahramanmaraşda baş verən 7,7 bal gücündə Pazarcık (Kahramanmaraş) zəlzələsi 17 avqust 1999-cu ildə baş verən 7,4 bal gücündə İzmit körfəzi ətrafında baş verən zəlzələ ilə müqayisə etdikdə, birincinin 3 dəfə çox seysmik enerji yaydığı məlum olur.

İlk zəlzələdən 9 saat sonra saat 13:24-də bölgənin şimalındakı Elbistanda (Kahramanmaraş) və təxminən 100 kilometr aralıda 7,6 bal gücündə ikinci zəlzələ qeydə alınıb. Bu, 17 avqust 1999-cu ildə İzmit körfəzində baş verən zəlzələdən təxminən 2 dəfə çox seysmik enerji yayıb. Bunlara əlavə olaraq, eyni bölgədə birinci zəlzələdən 11 dəqiqə sonra meydana gələn 6,6 bal gücündə, ikinci zəlzələdən isə 1 saat 40 dəqiqə sonra 6,0 bal gücündə iki orta böyüklü təkanla silkələnmə baş verib.

Kahramanmaraş zəlzələlərinin əvvəlkilərdən ən əhəmiyyətli fərqi, yuxarıda sadalananlardan başqa, eyni bölgədə iki böyük (7,7 və 7,6) və iki orta (6,6 və 6,0) zəlzələnin çox yaxın vaxt intervalında baş verməsidir. Bu, həm geniş təsir sahəsinə, həm də çoxlu insan itkisinə və binaların dağılmasına səbəb olub.

Coğrafi şərait və inşaatın həyata keçirilməsində buraxılmış səhvlərin təsiri

Şərqi Anadolu Qırılma Xətti ilə əlaqəli bir çox qırılma seqmentinin (təxminən 300-350 km uzunluğunda) qopmasına səbəb olan bu iki böyük zəlzələ həm çoxlu insan itkisinə, həm yaralıların sayına, həm dağılmış və zədələnmiş binaların sayına, həm də bilavasitə təsirlənmiş ərazinin çox böyük olmasına gətirib çıxardı. Bəzi bölgələrdə coğrafi şəraitin çox çətin olması, dağlıq ərazilərin olması, çox böyük bir bölgənin dağıntıya məruz qalması, quru və hava nəqliyyatı xətlərində problemlərin yaranması və pis hava şəraiti axtarış-xilasetmə, təcili yardım və tutarlı cavab tədbirlərinin çox gec həyata keçirilməsinə səbəb olub. Elektrik xətlərinin zədələnməsi və yanacaq qıtlığı, kommunikasiya xətlərinin kəsilməsi kimi bir çox neqativ hallar zəlzələnin təsirini və onun yaratdığı böhranı daha da artırıb.

Bundan əlavə, xüsusilə Antakyada torpaq xüsusiyyətlərinin zəif olması və zəlzələ dalğalarının böyüyərək binaya əks olunması, mayeləşmə, çökmə, yana yayılma kimi geoloji təsirlər zəlzələnin təsirini artıraraq çökmüş və ya zədələnmiş binaların sayının artmasına səbəb olub. Qırılan qırılma xəttinin üzərində və ya ona çox yaxın olan yaşayış məntəqələrinin olması da bu bölgədəki tikililərə daha çox ziyan vuraraq zəlzələnin təsirini artırıb.

Bundan əlavə, Türkiyə Daxili İşlər Nazirliyinin Fəlakət və Fövqəladə Hallar Departamenti tərəfindən idarə olunan bir çox stansiya tərəfindən zəlzələlərin sürətlənməsi ölçülməklə, sürətlənmə dəyərlərinin bəzi yerlərdə 664 galı keçdiyi təsbit edilib. Yəni demək olar ki, bu ərazilərdəki binalar öz çəkilərinin 65 faizi qədər güclə sarsılıb. Bu yüksək sürətlənmə dəyərləri zəlzələnin təsirini artıran amillərdəndir.

İlk zəlzələnin gecə hamı yatarkən və evdə baş verməsi itkilərin sayını xeyli artırıb. Bundan əlavə, torpaq xüsusiyyətləri, binaların zəlzələ təhlükəsi xəritəsi, zəmin tədqiqatı və binanın zəlzələ tənzimləməsindəki parametrlərə uyğun dizayn edilib-edilməməsi, işçilik, beton və dəmir keyfiyyəti, üzəngi tezliyinin qeyri-kafi olması, səmərəsiz yoxlama, yanlış ərazi seçimi kimi bir çox mənfiliklər səbəbiylə zərər əhəmiyyətli dərəcədə artaraq 6500-ə yaxın binanın uçmasına, bir çox binanın müxtəlif səviyyələrdə zədələnməsinə və bir çox insanın dağıntılar altında qalmasına səbəb olub. Bundan əlavə, qırılma xəttinin üzərində və ya yaxınlığında yaşayış məntəqələrinin olması da itkiləri artırıb.

İki böyük zəlzələnin çox yaxın zaman intervallarında və bir-birindən təxminən 100 kilometr məsafədə baş verməsi daha böyük bir ərazinin ciddi şəkildə sarsılmasına və ciddi zədələnməsinə səbəb olub. Bundan əlavə, zəlzələ nəticəsində bir çox yollar zədələnib, qaya uçqunları və sürüşmə kimi hadisələr səbəbindən bağlı qalıb. Hatay hava limanının uçuş-enmə zolağına ziyan dəyməsi, İskəndərun limanında baş verən yanğın və hava şəraiti ilə əlaqədar hava limanlarından müəyyən müddət istifadə olunmaması səbəbindən bölgəyə nəqliyyat vasitələrinin, xilasetmə qruplarının və ilk yardım materiallarının göndərilməsi ləngiyib ki, bu da axtarışların sürətlə aparılmasında problemlər yaradıb. Bundan başqa, yolda çoxlu nəqliyyat vasitələri olduğu üçün bəzi yerlərdə tıxac yaranıb.

İkinci zəlzələnin zərərin miqyasına təsiri

6 fevral 2023-cü il tarixində saat 04:17-də 7,7 bal gücündə zəlzələ Ölü dəniz Qırılma Xəttinin şimal ucundakı Narlı seqmentinin qopması ilə baş verib. Bu zəlzələnin episentri Qaziantepdən 28 kilometr, Kahramanmaraşdan 55 kilometr, Osmaniyedən 74 kilometr, Hataydan 132 kilometr, Kilisdən 50 kilometr, Adıyamandan 121 kilometr, Malatyadan 171 kilometrə qədər uzaqlıqdadır.

Saat 13:24-də 7,6 bal gücündə ikinci böyük zəlzələ, birinci zəlzələdən təxminən 100 kilometr şimalda, Şərqi Anadolu Qırılma Xəttindən ayrılan bir qol olan Çardak Qırılma Xəttinin qopması ilə meydana gəlib. Bu ikinci zəlzələnin episentri Kahramanmaraşın Ekinözü rayonundan 3 kilometr, Elibistandan 14 kilometr, Nurhaktan 23 kilometr, Göksundan 63 kilometr, Kahramanmaraşdan 59 kilometr, Adıyamandan 100 kilometr və Malatyadan 100 kilometr uzaqlıqdadır.

Birinci zəlzələdə Kahramanmaraş şəhəri və şəhərin cənubundakı hissələr, ikincidə isə Kahramanmaraş şəhər mərkəzinin şimalındakı hissə ciddi ziyan görüb. Birinci zəlzələdə ciddi sarsıntıya məruz qalan binaların əksəriyyəti ikinci zəlzələdə dağılıb. Bir-birindən təxminən 100 kilometr məsafədə baş verən bu iki böyük zəlzələ səbəbindən zəlzələnin təsir sahəsi genişlənib. Bu isə dağılmış və zədələnmiş binaların sayının artması ilə nəticələnib və bir çox binaların iki dəfə çox güclü silkələnməsi nəticəsində həlak olan və yaralananların sayını artırıb. Bütün bu amillər istər-istəməz axtarış-xilasetmə, ilkin tibbi yardım, fövqəladə tibbi yardım, təsirli müdaxilə kimi fəaliyyətlərin səmərəli həyata keçirilməsinə mane olub.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az