İran-Azərbaycan qarşıdurmasında tarixi travma – Tehran Qarabağdakı qələbəni həzm edə bilmir

2023/01/1673596419.jpg
Oxunub: 2345     12:16     14 Yanvar 2023    
2022-ci il oktyabrın ortalarından bəri İran və Azərbaycan son illərin ən ciddi gərginlik dalğası ilə üzləşib. Gərginlik özünü daha qabarıq şəkildə İran-Azərbaycan ümumi sərhədi boyunca aparılan müharibə oyunları, getdikcə daha çox sərt rəsmi ritorika və qarşılıqlı ittihamlar, o cümlədən Azərbaycan xüsusi xidmət orqanları tərəfindən casusluq ittihamı ilə İrana işləyən şəxsləri həbs etməsi ilə göstərdi.

İki xalqın ortaq tarixinə nəzərə alsaq, keçmişin indiki qarşıdurmanın nüanslarında necə əks-səda verməyə davam etdiyini müşahidə edə bilərik. Son gərginlik fonunda İran parlamentinin üzvü (millət vəkili) Seyid Məhəmmədrzə Mirtaciddini İranın Azərbaycana təxribatçı baxışını nümayiş etdirməklə tanınan və İranda fəaliyyət göstərən “Səhər TV” kanalına deyib ki, Tehran “öz tarixini unutmayıb” və Azərbaycanı “Gülüstan” (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələrini dirçəltməklə hədələyib. O əlavə edib ki, İranın Rusiya imperiyasının müharibə yolu ilə İrandan ayırdığı ərazilərə iddia etmək hüququ var.

Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri uzun sürən müharibəyə son qoydu, nəticədə indiki Ermənistan, Azərbaycan, Gürcüstan və ondan kənarda olan ərazilər Rusiya tərəfindən ilhaq edildi. Hazırkı eskalasiya kontekstində bu müqavilələrə yenidən baxmaq və ya ləğv etməklə hədələməklə, Tehran Azərbaycan ərazisinə iddia irəli sürmək niyyətindədir. Lakin bu müqavilələr Rusiya imperiyası ilə o zamanlar hakim və etnik azərbaycanlı olan Qacarlar sülaləsi arasında imzalanıb.

Bu müqavilələrə yenidən baxılması anlayışı absurd olsa da, iranlı deputatın bəyanatı və Tehranda digər rəsmilərin eyni mövqeləri mütəmadi olaraq səsləndirməsi İranın Cənubi Qafqaza strateji baxışına tarixi travma və institusional yaddaşın nə qədər dərindən təsir etdiyini nümayiş etdirir. Bu perspektivə görə, Tehran regiona, xüsusən də Azərbaycana ikili Rusiya-İran obyektivindən baxır. İran son iki əsrdə Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı hökmranlığı ilə müəyyən qədər barışıb. Bununla belə, Tehranın məntiqi ilə nəticədə Rusiyanın regionda əsas oyunçu kimi dominantlıq etməsi və əvəz edilməsi İrandan asılıdır. Odur ki, Türkiyə və İsrail də daxil olmaqla, digər aktorların bölgədə olması Tehranın həzm edə bilmədiyi məsələlərdir.

Noyabrın 8-də İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycanın Ermənistan üzərində qələbəsinin ikinci ildönümünə, xüsusilə də yüksək rəmzi və strateji əhəmiyyətə malik Şuşa şəhərinin azad olunmasına həsr olunmuş təntənəli mərasimdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev sərt bəyanatla çıxış edib: “Biz burada əsas söz sahibiyik, biz burada əsas güc sahibiyik. Bizim Ordumuz qəhrəmanlıq, peşəkarlıq, fədakarlıq göstərib. Lazım olarsa, bir daha göstərərik, istədiyimizə nail olarıq, bunu hər kəs bilir və bizim sərhədimizdə Ermənistana dəstək olaraq hərbi təlim keçirənlər də bilsinlər. Bizi heç kim qorxuda bilməz”. İlham Əliyevin mesajı birbaşa Tehrana ünvanlanıb.

Azərbaycan prezidentinin Tehrana açıq-saçıq mesajının göndərildiyi məkan kimi Şuşanın seçilməsi çox simvolik idi. Şuşanın 1992-ci il mayın 8-də İranın Ermənistan və Azərbaycanın o vaxtkı liderləri arasında vasitəçilik rolunu oynaması zamanı işğal olunması Azərbaycan ictimaiyyətinin yaddaşına həkk olunub.

Tehran Bakının İrəvanın İranla ortaq sərhədinin Ermənistan hissəsi vasitəsilə Azərbaycanı öz Naxçıvan anklavı ilə birləşdirəcək Zəngəzur dəhlizinin açılmasına təkan verməsini və onun İsraillə yeni başlayan tərəfdaşlığını kütləvi hərbi təlimlərə əsas kimi göstərib. Bu zaman da tarixi travmaların və institusional yaddaşın qəti təsiri Tehranın davranışına və qonşuları ilə münasibətlərinə təkan verir. Tarixən şahlar o vaxt Qarabağ xanlığının paytaxtı olan Şuşanı ələ keçirə bilmədi. Faktdır ki, Ağa Məhəmməd xan Qacar 1797-ci ildə Şuşada qətlə yetirilib.

Bu xatirələr, 2020-ci ildə Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin 2020-ci ildə Şuşanı uğurla geri almaq üçün həmin qayalara dırmaşması İran üçün xüsusilə ağrılıdır. Bu əməliyyat 2020-ci il müharibəsi zamanı Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin ən məşhur uğur hekayələrindən biridir. Tehranın tarixi sarsıntısı fonunda və İranın döyüş oyunlarına açıq cavab olaraq noyabrın 2-də Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri Bakının İranla ortaq sərhədində ilk dəfə olaraq genişmiqyaslı hərbi təlimlər keçirdi.

İran təlimlərinin ən təxribatçı xüsusiyyətlərindən biri Azərbaycan və İran arasında təbii sərhəd kimi xidmət edən Araz çayı üzərindən qoşunların keçməsi üçün ponton körpüsünün çəkilməsi ilə bağlı nümayiş etdirilən kadrlar olub. Vaxtilə kifayət qədər dərin və su ilə dolu olan Araz ətraf mühitin ağır faktorlarına görə həddən artıq dayazlaşıb və demək olar ki, tamamilə quruyub.
Burada da cavab Tehranın başqa bir tarixi travmasındadır: Şahların Şuşanı ələ keçirməkdə ardıcıl uğursuzluqları Araz çayı ilə əlaqəlidir. Araz çayı tarixən dərin olub və bu, bölmələrin yürüşlərinə mane olub və çoxlu sayda insanın həyatına son qoyub.

Doğrudan da, hər dəfə İran-Azərbaycan gərginliyi başlayanda bu tarixi xatirələr üzə çıxır. Amma önəmlisi odur ki, bu xüsusi münasibətlə, əvvəlki cavablardan fərqli olaraq, Bakı son yaddaşlarda olduğu kimi vəziyyəti sakitləşdirməyə çalışmaqdansa, Tehrana sərt ifadələrlə cavab verməyi seçib. Noyabrın 18-də Azərbaycanın İsraildə səfirlik açmaqla bağlı rəsmi qərarı Bakının daha geniş regionda hərbi əzələlərini əyməkdə artan inamını bir daha vurğulayır.

Aqil Məmmədov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Azərbaycan   İran   Tarixi-travma  


Bizi "telegram"da izləyin