Lakin Rusiya Bakı ilə İrəvan arasında sülh danışıqlarını çətinləşdirən bir sıra regional dövlətlərdən yalnız biridir. Bu yaxınlarda digər güclü regional aktor olan Tehran Azərbaycanla münasibətlərinin pisləşməsi fonunda Ermənistanı sülh danışıqlarında irəliləyişdən çəkindirməyə cəhd edib. Bakı ilə Tehran arasında diplomatik gərginlik Azərbaycanın Zəngəzur vasitəsilə Türkiyə ilə birləşdirən dəhliz yaratması səylərinə reaksiya olaraq İranın Azərbaycanla sərhədində geniş miqyaslı təlim keçirməsi ilə kəskinləşdi. Azərbaycanın müdafiə və təhlükəsizlik məsələlərində İsraillə əlaqələrini dərinləşdirməsi İranı daha da narahat edib.
Buna baxmayaraq, Tehranın Bakını Zəngəzur dəhlizindən imtina etmək və Təl-Əvivlə tərəfdaşlığını dayandırmaq üçün qorxutmaq cəhdləri əks nəticə verdi, belə ki, Azərbaycan İsraildə səfirliyinin yaradılmasını elan etməklə münasibətləri daha da dərinləşdirdi. İran Azərbaycanla bu zorakılıq taktikasını həyata keçirir, çünki Ermənistanla mümkün sülh müqaviləsinin nəticələri Tehranın bölgədəki təsir rıçaqlarını xeyli sarsıda bilər və Türkiyənin təsirinin daha da genişlənməsinə zəmin yarada bilər. Üstəlik, Bakının manevr imkanlarını məhdudlaşdırmaq üçün Ermənistan və Azərbaycan arasında gərginliyi saxlamaq İranın marağındadır.
Tehranın İrəvana təzyiqi Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın noyabrın 10-da Azərbaycanla konstruktiv dialoq aparmaq üçün götürdüyü öhdəliklərə əməl etməyi çətinləşdirib. Son günlər KİV-lərdə yayılan xəbərlərdə İranın Ermənistana yerli istehsal olan PUA verə biləcəyi, bununla da erməni qüvvələrinin rəqib dövlətlərə, ilk növbədə Azərbaycana qarşı kobud çəkindirici rol oynaya biləcəyi iddia olunur. Həqiqətən də, Tehran bütün Avrasiyada silah satışını genişləndirmək niyyətindədir və Ermənistanın müdafiə bazarına daxil olmağa çalışaraq, Azərbaycan-Türkiyə müttəfiqliyinin artmasına qarşı potensial maneə rolunu oynayır. İranın ali dini lideri Əli Xamneyinin keçmiş köməkçisi və ölkənin İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun komandanı general-mayor Yahia Rəhim Səfəvinin sözlərinə görə, təkcə bu il Əlcəzair, Rusiya və Ermənistan da daxil olmaqla 10-dan çox ölkə yeni hazırlanmış PUA-ları almaq üçün İrana müraciət edib.
İranın Ermənistana təklifi ilə bağlı bir çox təfərrüatlar açıqlanmasa da, Tehran çox güman ki, İrəvanı “Şahed-136” sursatları ilə təmin edəcək. Rusiya bu sistemlərdən Ukrayna daxilində mülki və hərbi hədəflərə qarşı istifadə edir. Bundan başqa, Ermənistan 2022-ci ilin avqustunda Rusiya, Belarus, Ermənistan və İran arasında “Şahin ovu” adlı birgə PUA təlimi zamanı İran sistemlərinin imkanlarını müşahidə etmək şansı əldə edib. Tehranın İrəvana hərbi yardım təklifi İranın Azərbaycanın Naxçıvan anklavı yaxınlığında yerləşən Qafan şəhərində yeni konsulluğunun açılışından sonra daha da möhkəmlənib. Şübhəsiz ki, İranın Bakı-İrəvan arasında gərginliyi qızışdırmaq cəhdləri İranın qonşuluğunda dərinləşən Azərbaycan-Türkiyə tandemini pozmağa yönəlib. Proseslərin yekunlaşmaması İrana Ermənistanla sərhəd bölgəsinə daha çox nəzarət etməyə imkan verir.
Üstəlik, aparılan siyasətin bir hissəsi kimi İran Azərbaycana daha çox təzyiq göstərmək üçün Rusiyanın dəstəyini əldə etməyə çalışır, lakin Moskva Ankara ilə tərəfdaşlığı və Qarabağla bağlı Bakı ilə İrəvan arasında artan gərginliyi nəzərə alaraq Tehranın çağırışlarına məhəl qoymayacaq. Dekabrın 5-də Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov Moskvada azərbaycanlı həmkarı ilə görüşüb və iki ölkə arasında ikitərəfli strateji tərəfdaşlığı yüksək qiymətləndirib, Azərbaycan və Ermənistan arasında Almatı bəyannaməsinə (1991) əsaslanan sülh sazişinin imzalanacağını vurğulayıb. Ona görə də əminliklə demək olar ki, Rusiya Ukraynaya qarşı müharibə apararkən, müqayisəli şəkildə Cənubi Qafqazda sabitliyi təmin etməyə daha çox can atır, İran isə açıq şəkildə prosesi sabotaj etməyə ümid edir.
Bununla belə, hazırda İranın Cənubi Qafqazda hadisələrin hazırkı gedişatını pozmaq ambisiyaları, görünür, daxili sabitliyin pisləşdiyi və iqtisadiyyatın durğunluğu fonunda real imkanlarını aşır. Ona görə də Tehranın Bakı ilə sülh danışıqlarını dayandırmaq üçün İrəvana təzyiqi az uğur gətirə və bütövlükdə region üçün dağıdıcı nəticələrə səbəb ola bilər.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
