Bütün dünyaya gəlincə, 2022-ci ilin türk dünyası üçün də ən mühüm hadisə Rusiya-Ukrayna müharibəsi oldu. Rusiya lideri Vladimir Putinin “xüsusi hərbi əməliyyat” adlandırdığı bu müharibə türk dünyasına böyük təsir göstərdi. Rusiya ilə iqtisadi və hərbi ittifaqlarla bağlı olan türk dünyası ölkələri indiki “çoxyönlü siyasət” (Qazaxıstan) və “eyni məsafədə qalmaq” (Özbəkistan) kimi hazırkı siyasətləri ilə bitərəf qalmağa çalışan türk dünyası ölkələri Qərbin Rusiyaya qarşı sərt münasibəti qarşısında çətin vəziyyətdədir. Bundan əlavə, fevralın 24-də müharibə başlayandan sonra Rusiyadan qonşu ölkələrə iki miqrasiya dalğası baş verdi. Fevral və sentyabr aylarından sonra qismən səfərbərlik elan edildikdən sonra sərhədlərə toplaşan on minlərlə Rusiya vətəndaşı daha çox Qazaxıstana və Qazaxıstan üzərindən digər ölkələrə üz tutub.
Bundan əlavə, türk dövlətlərinin bir çoxu ciddi daxili problemlərlə üzləşib və sərt təhlükəsizlik sınaqları ilə üzləşib. Türk dünyasının ən sakit ölkəsi kimi tanınan və ölkə rəhbərliyinin “ən sabit ölkə” kimi təyin etdiyi Qazaxıstanda ilin ilk həftəsində “Qanlı Yanvar” hadisələri yaşanıb.
Qazın bahalaşmasına etirazlar qısa zamanda silahlı qarşıdurmaya çevrildiyindən 200-dən çox insan həyatını itirib və yalnız Rusiyanın başçılıq etdiyi KTMT-nin ölkəyə çağırılmasından sonra hadisələr sakitləşib. Yenidən, referendum və prezident seçkiləri olmaqla, Qazaxıstanda geniş islahat prosesinə start verildi.
İlin ortalarında bölgənin ən sıx və ikinci böyük ölkəsi olan Özbəkistan Qaraqalpaqstan hadisələri ilə üzləşdi. Ölkə daxilində muxtar statusa malik bölgənin statusunun dəyişdirilməsi ilə bağlı konstitusiya layihəsi xalqın böyük reaksiyasına səbəb oldu və prezident Şavkat Mirziyayevin bölgəyə getməsi ilə xalq sakitləşdi. Ümumilikdə Mərkəzi Asiya regionunda ən fəal ölkə olan Qırğızıstan da bu il istisnalıq təşkil etməyib. Qonşusu Tacikistanla sərhəd münaqişələrində 60-dan çox insan həyatını itirib, yüzlərlə insan sərhədyanı ərazilərdən təxliyə edilib.
Bitərəflik statusundan irəli gələn imtiyazlı mövqeyinə görə aktiv siyasət yürütməyən Türkmənistan isə 2021-ci ildə Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) müşahidəçi statusu ilə daxil olduqdan sonra 2022-ci ildə türk dünyasının ən çox danışılan ölkələrindən birinə çevrilib. Qurbanqulu Berdiməhəmmədov mart ayında prezident seçkilərinin keçirildiyi ölkədə hakimiyyəti oğluna təhvil versə də, aktiv siyasətdən geri çəkilməyib. TDT-nin Səmərqənd sammitində iştirak edən Berdiməhəmmədova Türkiyə prezidentinə verilən eyni medal təqdim edilib.
2020-ci ilin noyabrında Qarabağ qələbəsindən sonra Qafqaz regionunda ciddi gücə çevrilmiş Azərbaycan ilə Ermənistan arasında 2022-ci ilin sentyabrında növbəti toqquşma baş verdi. Hər iki tərəf üçün yeni üfüqlər/imkanlar təqdim edən Zəngəzur dəhlizinin açılışı bir neçə səbəbə, xüsusən də Ermənistandakı siyasi parçalanmaya görə ləngiməkdə davam edir.
2. Türk dünyası beynəlxalq siyasətdə necə irəliləyib?
Demək olar ki, türk dünyasına mənsub olan dövlətlər həm ayrı-ayrılıqda, həm də birgə şəkildə beynəlxalq siyasətdə böyük yol keçiblər. İlin əvvəlindən başlayan “Qanlı Yanvar” hadisələri ilə bağlı hadisələri müzakirə etmək məqsədilə TDT Xarici İşlər Nazirləri Şurasının 11 yanvar 2022-ci il tarixində Türkiyə Xarici İşlər Nazirinin təşəbbüsü ilə növbədənkənar videokonfrans iclası keçirilib. Bu səylərin təsirsizliyi tənqid edilsə də, TDT üzvlərinin ortaq mövqe sərgiləmələri vacib idi.
İl ərzində sülhsevər siyasət yürüdən dövlətlərin mühüm məsələlərdə vasitəçilik cəhdləri də olub. Türkiyə münaqişəni dayandırmaq üçün İstanbul sammitində Rusiya və Ukrayna rəsmilərini bir araya gətirib. Qazaxıstan 2022-ci ildə Suriya böhranına həll yolu axtarmağa başladığı “Astana Prosesi”ndə vasitəçilik fəaliyyətlərini davam etdirib və tərəflər bir ay fasilə ilə Astana və Tehranda görüşüblər.
Türk dünyasına gəlincə, 11 noyabr 2022-ci il Səmərqənd sammiti öncəsi və zamanı ölkələrin fəal mövqeyi nümayiş etdirildi. Bursa həm Köçəri Oyunlarına, həm də Türk Dünyası Ortaq Əlifba Çalıştayına ev sahibliyi edərkən, Ərzincan başda Şimali Kipr lideri Ersin Tatar olmaqla, geniş türk dünyasından mindən çox dövlət xadimi, alim və QHT üzvlərini bir araya toplayaraq Səmərqənd zirvəsində müzakirə olunan bir çox mövzuya öncüllük edib.
Şübhəsiz ki, bunlardan ən önəmlisi sözügedən sammitdə Şimali Kiprə TDT müşahidəçi statusunun verilməsi olub. Bütün bu hadisələr türk dövlətlərinin beynəlxalq siyasətdə öz gündəmini müəyyən etmələri baxımından əhəmiyyətlidir.
3. 2023-cü ildə Türk dünyasını nələr gözləyir?
Qarşıdakı dövrdə türk dünyasını çətin bir proses gözləyir. Çünki bir tərəfdən vüsət alan türk dövlətlərinin inteqrasiyası, digər tərəfdən isə Rusiya faktoru sual altındadır. Qərb qapısı bağlı olan Rusiya, şübhəsiz ki, keçmiş sovet coğrafiyasına doğru mərkəzləşəcək. Ən böyük keçmiş enerji idxalçısı olan Avropa əvəzinə yeni bazarlar axtaran Rusiya region ölkələri ilə “Qaz İttifaqı” qurmaq istəyir.
Boloniya prosesindən kənarda qalan Rusiyanın region ölkələri ilə təhsil sahəsində bir çox müqavilələr imzaladığı da məlumdur. Bu prosesin getdikcə davam edəcəyinə dair güclü siqnallar var. Digər tərəfdən, Rusiyanın ətrafındakı ölkələrə böyük maraq göstərən Qərb ölkələrinin, xüsusilə də Aİ-nin gələn il müxtəlif sahələrdə müxtəlif layihələr hazırlaması gözlənilir.
Türk dünyasının inteqrasiyası ilə bağlı gərgin iş də gözləmək olar. Əlifbadan energetikaya, logistikadan mədəniyyətə, mediadan təhsilə qədər Səmərqənd sammitində və ondan əvvəl müzakirə olunan bu məsələlərin mərhələli şəkildə həyata keçirilməsi gözlənilir.
Bu kontekstdə türk dövlətlərinin inteqrasiyasını sürətləndirəcək inkişaf 2022-ci ilin sonlarına doğru Orta Asiyada baş verib. Regionun aparıcı güclərindən biri olan Qazaxıstan və Özbəkistan (bəziləri tərəfindən “rəqib güclər” kimi müəyyən edilir) münasibətlərini yeni, daha yüksək səviyyəyə qaldırdılar. İqtisadiyyat-enerji-logistika üçbucağı üzərində qurulan bu əməkdaşlıq digər Türk dövlətlərinə də nümunə ola bilər.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
