Rusiyanın milli müdafiə büdcəsi sürətlə artıb. 2022-ci ilin əvvəlində büdcə ilk dəfə 3,51 trilyon rubldan (58 milyard dollar) 3,85 trilyon rubla (63,66 milyard dollar) yüksəldilib. Daha sonra büdcənin təfərrüatları Kreml tərəfindən açıqlanıb. Buna baxmayaraq, 2022-ci ilin sentyabrında bildirildi ki, Rusiya hakimiyyəti büdcənin 4,68 trilyon rubla (77,39 milyard dollar) artırılmasını gözləyir. Bununla belə, Rusiyanın müdafiə xərclərinin dinamikası davam edərsə, bu artım reallıqda 5,6 trilyon rubla (92,6 milyard dollar) yaxınlaşa bilər. Burada maraqlı fakt ondan ibarətdir ki, 2022-ci il üçün nəzərdə tutulan Rusiyanın ümumi federal xərcləri 23,69 trilyon rubldan (391,73 milyard dollar) 29 trilyon rubla (479,54 milyard dollar) yüksəlib, çünki büdcə gəlirləri 25 trilyon rubl (413,39 milyard dollar) civarında qalır.
Hazırda 2023-cü il üçün Rusiyanın milli müdafiə büdcəsi 2021-ci ilin sonunda planlaşdırıldığı kimi 3,47 trilyon rublu (57,38 milyard dollar) keçərək 5 trilyon rublu (82,68 milyard dollar) ötür. Milli təhlükəsizlik və hüquq-mühafizə orqanlarının büdcəsi də kəskin şəkildə artıb: 2022-ci il üçün 2,82 trilyon rubldan (46,63 milyard dollar) 2023-cü il üçün ən azı 4,42 trilyon rubla (73,09 milyard dollar) qədər.
Beləliklə, Rusiyanın Ukraynaya qarşı təcavüzünün onun milli müdafiə büdcəsinə dərhal təsiri 2022-2023-cü illər üçün 5 trilyon rubl (82,68 milyard dollar) ilə 8,3 trilyon rubl (137,25 milyard dollar) arasında olacaq. Bununla belə, hazırkı vəziyyətin reallığı Kreml üçün kifayət qədər mürəkkəb görünür. Hətta trilyonlarla əlavə rubl onun hərbi sənaye kompleksini bir sıra əsas çətinliklərə görə qısa müddətdə daha məhsuldar və səmərəli edə bilməyəcək.
İlk öncə, sənaye ciddi kadr çatışmazlığından əziyyət çəkir. Rusiya müdafiə şirkətlərində işçilərin ümumi sayının təxminən 2 milyon nəfər olmalı olduğunu nəzərə alsaq, bu boşluq 400 min işçi olaraq qiymətləndirilir. Üstəlik, Rusiya hakimiyyəti 2010-cu illər ərzində bu vəziyyəti düzəldə bilmədi və o vaxtdan bu vəziyyət daha da pisləşib. Nəticə etibarilə, onların yaxın gələcəkdə bu problemi effektiv şəkildə həll edə biləcəklərini təsəvvür etmək çətindir.
Digər əsas problem Rusiya müdafiə sənayesinin orta istehsal dərəcəsidir. Məsələn, Su-34 qırıcı-bombardmançılarının orta illik istehsalı 2011-ci ildən 2020-ci ilə qədər 8-12 ədəd təşkil edib. 2021-2024-cü illər üçün hazırkı müqavilə 20 ədəd Su-34-ün çatdırılmasını nəzərdə tutur ki, bu da hər il 7 təyyarəyə deməkdir, yəni əhəmiyyətli dərəcədə əvvəlki onillikdən azdır. Ola bilsin ki, Rusiya Su-34-lərin istehsalını əvvəlki səviyyələrə çatdırmağa çalışsın, lakin hazırkı istehsal tempini nəzərə alsaq, bu səviyyənin illik 8-12 ədədi keçməsi demək olar ki, mümkünsüz görünür.
Döyüş helikopterlərinin istehsalı ilə bağlı da vəziyyət eynidir. Məsələn, 2022-2023-cü illər üçün mövcud müqavilədə Rusiya istehsalı olan ən müasir döyüş helikopteri olan 30 Ka-52-nin çatdırılması planlaşdırılır. Bu, ildə 15 ədəd istehsal ediləcəyi deməkdir. Xüsusilə Rusiyanın öz helikopter mühərriklərinin istehsalına görə Ukraynanın “Motor Siç” şirkətindən asılılığının davam etməsi fonunda bu səviyyəyə çətinliklə çatılacaq.
“Tornado” raket sistemlərinin faktiki istehsalı da nisbətən aşağıdır, istehsal ildə 20 ədədi keçmir. Üstəlik, “Tornado” sistemləri üçün 120 kilometrə qədər mənzilli 9M544 və 9M549 raketlərinin illik istehsalı 2017-ci ildə 220-230 ədəd, 2018-ci ildə isə 140-150 ədədlə məhdudlaşdırılıb. O vaxtdan bəri bu istehsal tempinin bir növ artdığına dair heç bir sübut yoxdur.
Moskvanın müdafiə sənayesini əngəlləyən daha bir problem Ukrayna qüvvələrinə qarşı əməliyyatlar zamanı istifadə edilən modernləşdirilmiş Rusiyanın uzaqmənzilli bombardmançı təyyarələri Tu-160, Tu-22M3 və Tu-95MS üçün mühərriklərin istehsalıdır. Bütün məlum faktlar sübut edir ki, NK-32-02 mühərrikinin orta illik istehsalı 4 ədəddən çox deyil. Bu mühərrik Tu-160-ların modernləşdirilmiş versiyası və Tu-22M3-lərdə köhnə NK-25 mühərriklərini əvəz etmək üçün vacibdir. Bu gün, “ODK-Kuznetsov” istehsalat zavodunun rəsmi olaraq ikiqat istehsal gücünə baxmayaraq, bu plan qeyri-mümkün görünür. Tu-160-ı xidmətdə saxlamaq üçün lazım olan NK-32-02 mühərrikləri ilə yanaşı, bu zavod Tu-22M3-lər üçün NK-25 mühərriklərini və Tu-95MS strateji bombardmançı təyyarələr üçün NK-12 mühərriklərini də istehsal etməyə davam edir. “ODK-Kuznetsov” müəssisinin digər uzunmüddətli məqsədi, gələcək perspektivləri hazırda qeyri-müəyyən olsa belə, gələcək nəsil reaktiv strateji bombardmançı təyyarələr üçün mühərriklərin seriyalı istehsalıdır. Nəticədə Rusiya özünün uzaqmənzilli bombardmançı təyyarələrini işlək vəziyyətdə saxlamaqda real problemlə üzləşir və Moskvanın burada öz döyüş qabiliyyətini artırmaq üçün dərhal imkanı yoxdur.
Oxşar vəziyyət Rusiyanın müdafiə sənayesinin digər sahələrində də mövcuddur. Nəticə etibarilə, daxili maliyyə disbalansı, kadr çatışmazlığının şiddəti və istehsal gücündə obyektiv məhdudiyyətlər Rusiyanın müdafiə sektorunda artan təlatümdən xəbər verir. Buna görə də, əgər sənayenin ümumi xalis itkiləri 2016-2020-ci illərdə 1,7 trilyon rubl (28,11 milyard ABŞ dolları) idisə, hazırkı daxili problemlər Qərbin kritik komponentlərə, texnologiyalara və sənaye avadanlıqlarına tətbiq etdiyi sanksiyalarla birlikdə Kremlin daha çox itkisinə səbəb olacaq. Bu baxımdan, bu itkilər Rusiyada daxili siyasi iğtişaşların artmasına təsir edən başqa bir amil ola bilər.
Firuz Bağırov
Ordu.az
