İranda davam edən sosial iğtişaşlar sentyabrın 16-da İslam Respublikasının “əxlaq polisi” tərəfindən qətlə yetirilən 22 yaşlı kürd qadın Məhsa Əmininin ölümündən sonra başlayıb. Etirazlar sürətlə bütün ölkəyə yayıldı və rejimin təhlükəsizlik qüvvələri qəddar güc tətbiq etmələrinə baxmayaraq, etirazları cilovlaya bilməyib.

İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) və onun “Bəsic” milisləri, polis qüvvələri və hətta mülki idarələrdən olan mülki geyimli təhlükəsizlik işçiləri iğtişaşları yatırmaq üçün həddindən artıq zorakılıq tətbiq ediblər. Sosial şəbəkələrdə yayılan videolarda hökumət qüvvələrinin etirazçılara qarşı həqiqi güllələrdən istifadə etdiyi görünür. Noyabrın 17-nə olan məlumata görə, 389 etirazçı, o cümlədən 55 uşaq öldürülüb, 15 345 nəfər saxlanılıb.

Bununla belə, etirazçılara qarşı amansız zorakılığın tətbiqi və məhbusların ölümə məhkum edilməsi xalqın qəzəbini daha da artırdı. İranlı Tələbələrin Rəy Mərkəzinin rəhbəri Mehdi Rafiei xəbərdarlıq edib ki, xalqın “rejimə qarşı qəzəbi” təhlükəli və qarşısıalınmaz həddə çatıb. Əsas sənaye sahələrində çalışan işçilər tətilə çıxdılar və hərəkat getdikcə güclənərək, tərəziləri rejimə qarşı qaldırdı.

Üstəlik, müxtəlif hesabatlarda rejimin təhlükəsizlik qüvvələri arasında mənəvi-psixoloji vəziyyətin aşağı olması və ağır itkilər olduğu bildirilir. Bəzi polis əməkdaşları həmvətənlərini öldürməkdən imtina ediblər və ya xəstəlik kimi üstüörtülü bəhanələrlə postlarını tərk ediblər. Sosial şəbəkələrdə yayılan videolarda polisin etirazçılardan geri çəkildiyi, hətta onların tərəfinə keçdiyi görünür. “Melliun” saytının dərc etdiyi videoda İsfahanda polis qüvvələrinin yorğunluğu əks olunub. Qeyri-rəsmi mənbələrdən əldə edilən məlumatlara görə, Tehranda və digər əyalətlərdə silahlı qüvvələrə bağlı xəstəxanalar çox sayda yaralı “Bəsic”, SEPAH və polis qüvvələrinin personalı səbəbindən çarpayı çatışmazlığı ilə üzləşib.

Tehrandakı Hüquq-Mühafizə Qüvvələrinin (LEF) rəisi general Hüseyn Rəhimi bildirib ki, onun qüvvələri ağır iş yükü və uzun saatlar səbəbindən bir neçə gecə yatmayıb. LEF-in baş komandanı general Hüseyn Aştari, LEF Xüsusi Bölməsinin bir qrup zabiti arasında “Qasım Süleymani indi bizimlə olsaydı, yaxşı iş görmüsünüz deyərdi” deyərək əhval-ruhiyyəni yüksəltməyə çalışıb. Tehran qubernatoru Möhsün Mənsuri “mövcud təhlükəsizlik infrastrukturunda ciddi çatışmazlıqlardan” şikayətlənib.

Rejimin öz qüvvələrinin mənəviyyatını gücləndirmək cəhdləri iflasa uğrayıb. İslam Məclisi illik büdcəyə dəyişiklik edilməsinə səs verib və təhlükəsizlik qüvvələrinin maaşlarını 20 faiz artırıb. Lakin bu addım sadəcə olaraq rəmzi xarakter daşıyırdı, çünki davam edən maliyyə böhranı bu iqtisadi stimulların həyata keçirilməsini qeyri-mümkün edir. Etirazlar fonunda ərzaq qiymətlərindəki kütləvi artım təklif olunan maaş artımını tamamilə səmərəsiz edir.

İnsanların rejimə qəzəbinin partlayış nöqtəsinə çatması və təhlükəsizlik qüvvələrinin etirazları ya istəksiz, ya da yatıra bilmədiyi bir vaxtda rejim vəkil qüvvələrə müraciət etmək qərarına gəlib. Noyabrın 1-də Londonda yerləşən İran Beynəlxalq telekanalı bildirib ki, rejim 150 İraqlı “Həşdi Şaabi” və “Kətaib Hizbullah” döyüşçüsünü xüsusi təyyarə ilə Bağdad hava limanından İranın şimal-şərqindəki Məşhədə köçürüb. Livanın “Hizbullah” qruplaşmasının qüvvələri İranın “Bəsic” milislərinə etirazçıları yatırmaqda kömək etmək üçün yerləşdirilib. Livan ləhcəli ərəbdilli qüvvələrin İnqilab Keşikçiləri və “Bəsic”lərin Tehran və Zahedanda iranlı etirazçıları zorakılıqla döyməsinə kömək etdiyi görülüb. “Hizbullah”ın başçısı Həsən Nəsrullahın ofisindən sızdığı iddia edilən 18 sentyabr tarixli təsdiqlənməmiş sənəddə İrana 4000 qüvvənin yerləşdiriləcəyi bildirilirdi. Oktyabrın 14-də eyni mənbədən sızan başqa bir təsdiqlənməmiş sənəd “Hizbullah”ın 133-cü və 910-cu bölmələrindən əlavə 9500 personalın rejimin müdafiəsi üçün göndərilmək üçün hazırlandığını ortaya qoyur.

Çoxsaylı məlumatlarda “Fatemiyyun” Briqadasının qüvvələrinin Zahedanda yerləşdirildiyi də bildirilir. General Qasım Süleymani (Qüds Qüvvələrinin öldürülən komandiri) tərəfindən 2014-cü ildə yaradılan “Fatemiyyun” milis qrupu Suriyada döyüşmək üçün İrandakı şiə əfqan qaçqınlarından təşkil olunub. Bu qüvvələrin bir çoxu qrupa könüllü olaraq qoşulsa da, digərləri qrupa qoşulmağa məcbur edilib və ya İran vətəndaşlığı və pul müqabilində cəlb edilib. Sızdırılan bir daha sənədə görə, Fars vilayətinin polis qüvvələrinin rəhbərinin İran İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun kəşfiyyat təşkilatına (Sazeman Hefazat Ettela'at-e Sepah) yazdığı məktubda “Fatimiyyun milislərini mümkün qədər tez yerləşdirməyi” xahiş etdiyi məlum olub. Sosial mediada “Zeynəbiyyun” Briqadası kimi tanınan Pakistan şiələrinin Sistan və Bəlucistan əyalətinin şərq sərhədlərindən İrana daxil olduğu da görünür.

Bu xəbərlər heç də təəccüblü deyil, çünki keçmişdə rejim rəsmiləri ehtiyac duyulan bir zamanda “İraq Həşdi Şaabi, Əfqan Fatimiyyunu, Pakistan Zeynəbiyyun və [hətta] Yəmən Husilərindən istifadə edəcəklərini demişdilər”. Rejimi xilas etmək üçün vəkil qüvvələrin yerləşdirilməsi zərurəti ilə bağlı bu cür ifadələr rejimin özünün dərin legitimlik çatışmazlığından xəbərdar olduğunu açıq şəkildə göstərir.

Bununla belə, rejim hələ də inqilabi qüvvələri ram etmək üçün başqa güclü vasitələrdən məhrum deyil. Onun sərəncamında çoxlu qüvvələr, kəşfiyyat və monitorinq sistemləri var, lakin onları zəiflətməyin yolları var. İqtisadiyyatın onsuz da sanksiyalar, monumental korrupsiya və yanlış idarəçilik üzündən iflasa uğradığını nəzərə alsaq, Tehrana qarşı sanksiyaların gücləndirilməsi rejimin yerli məcburedici aparatını, eləcə də etibarlı qüvvələrini maliyyələşdirməyə davam etməsini daha da çətinləşdirəcək.

Asif Cəfərov
Ordu.az