Milli amillər
Azərbaycanı Qarabağda qələbəyə aparan milli amillərə nəzər saldıqda ilk qarşılaşdığımız məsələ Azərbaycanın bu məsələdə haqlı olmasıdır. Çünki Soyuq Müharibədən sonrakı dövrün Qafqazda yaratdığı hakimiyyət boşluğu sayəsində Ermənistan beynəlxalq hüquq prinsiplərinə məhəl qoymadan Azərbaycana məxsus olan bölgəni işğal etmişdi. Aradan keçən otuz il ərzində bir çox beynəlxalq təşkilatlar, xüsusilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) Ermənistana işğala son qoymağa dair çağırışlar etsə də, İrəvan administrasiyası bu çağırışları cavabsız qoyaraq işğalı davam etdirdi. Əslində Azərbaycan sentyabrın 27-də başlanan əməliyyatda hər cəhətdən haqlı idi və bu əsaslandırma beynəlxalq ictimai rəyin də vicdanında qəbul olundu. Ermənistandan başqa heç bir ölkənin Azərbaycana qarşı əməliyyata niyə başladıqlarını soruşmaması bu haqlılığın konkret göstəricisidir.
“Armed Forces” adlı platformanın məlumatına görə, Ermənistanın 500 milyon dollar, Azərbaycanın isə illik 2,7 milyard dollar hərbi büdcəsi var. Bu xərclərin konkret nəticəsi kimi, əməliyyatın əvvəlində quru qoşunlarının ehtiyatlarında Azərbaycanın 665 tankı, 1637 zirehli texnikası və 740 artilleriya sistemi, Ermənistanın isə 529 tankı, 1000 zirehli texnikası və 293 artilleriya qurğusu var idi. Hərbi Hava Qüvvələrində Azərbaycanın 13 çoxfunksiyalı təyyarəsi, 5 döyüş təyyarəsi, 11 bombardmançı və 75 döyüş helikopteri, Ermənistanın isə cəmi 13 bombardmançı qırıcısı və 42 döyüş helikopteri var idi. Bütün bu rəqəmlərdən göründüyü kimi, Azərbaycan əməliyyatın əvvəlində meydanda hərbi üstünlüyə malik idi. Bundan əlavə, Azərbaycan ordusunun əməliyyat nəticəsində təxminən 5 milyard dollar dəyərində erməni silahını məhv etdiyini və ya ələ keçirdiyini nəzərə alsaq, Ermənistanın itkisini daha yaxşı başa düşmək olar. Bu açıq üstünlük və qısa müddətdə əldə edilən hərbi qələbə, hələ də ölkələr üçün nə qədər əhəmiyyətli və strateji cəhətdən sərt güc və milli imkanların olduğunu göstərmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Regional amillər
Otuz iki ildən sonra Qarabağ məsələsinin hərbi qələbə ilə həllini təmin edən regional amillərdən birincisi və ən güclüsü, şübhəsiz ki, Türkiyənin dəstəyidir. Çünki Ermənistan qüvvələrinin mühüm enerji mərkəzi olan Tovuza ilk hücumundan bu yana Ankara rəhbərliyi Azərbaycanın tərəfində olduğunu və bütün münaqişə boyu Azərbaycanı bütün imkanları ilə dəstəklədiyini açıq şəkildə nümayiş etdirdi. Burada qeyd edək ki, sözügedən dəstək Türkiyə ilə Azərbaycan arasında 2010-cu ildə imzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq və Qarşılıqlı Yardım Sazişinə əsaslanır, çünki sözügedən razılaşma ilə iki ölkə arasındakı münasibətlər diskurs səviyyəsində dəstəkdən hüquqi qüvvəyə malik konkret bir müstəviyə çevrildi. Bu kontekstdə iki ölkə hər hansı birinə hücum olacağı təqdirdə bir-birinə bütün imkanları ilə dəstək verəcəklərini öhdəsinə götürdü. Bu səbəbdən Türkiyə bütün münaqişə boyu Azərbaycana siyasi, hərbi və diplomatik dəstək verib. Bunların arasında, xüsusilə Azərbaycanın Türkiyədən Pilotsuz Uçuş Aparatları (PUA) alması və onlardan uğurla istifadə etməsi ona sahədə tarazlığı çətinləşdirən hərbi üstünlük qazandırıb.
Digər mühüm regional faktor isə münaqişə zamanı Rusiyanın passiv siyasəti olub. Çünki məlum idi ki, Ermənistanın bir növ qarantı olan Rusiya 30 ildən artıqdır ki, Qarabağ məsələsinin həlli yolunda ən mühüm maneədir. Lakin Rusiyanın Ermənistanda Nikol Paşinyan administrasiyası ilə yaşadığı siyasi problemlər Ermənistan hakimiyyətinin Qarabağ məsələsində gözdən salmaq siyasətini də özü ilə gətirib. 2018-ci ildə küçələrdən aldığı dəstəklə hakimiyyətə gələn Paşinyan hər zaman qərbyönlü siyasətçi kimi görünüb. İş o yerə çatıb ki, onun siyasi cinayətkar kimi axtarışa verildiyi vaxt ABŞ səfirliyində gizləndiyi barədə şayiələr yayılıb; O, baş nazir olanda Rusiyaya yaxın siyasətçilər həbs edilərək həbs edildi. Əslində Paşinyanın bu siyasi muxtariyyət mübarizəsini öz dönəmində bəyənməyən Moskva əvvəlcə onun hakimiyyətini yıxmaq istəyirdi. Buna paralel olaraq, geosiyasi mübarizələrin artdığı konyukturada həll olunmamış Qarabağ probleminin uzunmüddətli perspektivdə Qərb dövlətlərinin müdaxiləsinə zəmin yaradacağından qorxan Moskva problemin həllinə vaxt sərf etməyə başladı. Paşinyan administrasiyasını məcbur etməklə bəyan etdi ki, 7 rayondan beşi Azərbaycana qaytarılmalıdır. Bunu qəbul etməyən Paşinyan administrasiyası münaqişələrin Ermənistan ərazisinə keçmədiyini və döyüşəcəklərini əsas gətirərək Rusiyaya istədiyini verməyib.
Qələbənin ortaya çıxmasında təsirli olan və qeyd edilməli olan digər regional faktor İranın münaqişələrlə bağlı dilemması və daxili təhlükəsizlik narahatlıqlarının ortaya qoyduğu siyasi zəifliyi idi. İranın bütün münaqişə boyu mövqeyini nəzərə alsaq, o, Cənubi Qafqazda təsirini artırmaqdansa, ilk növbədə İsrailin Azərbaycanı dəstəkləməsindən və sərhəd bölgəsindəki münaqişələrin İranın şimalındakı Azərbaycan bölgələrinə də sirayət edəcəyindən narahat olduğu görüldü. O, Rusiyadan Qarabağ bölgəsinə sərhəddən yardımların çatdırılmasında rol oynasa da, daxili təhlükəsizlik baxımından münaqişənin birbaşa iştirakçısı kimi görünməməyə çalışıb. Bu baxımdan İran coğrafi yaxınlığına görə münaqişədən sonrakı geosiyasi tənliyə daxil ola bilmədi. Daxili təhlükəsizlik narahatlığına görə yüksək səviyyəli döyüşlərdə iştirak edə bilmədi və bütün münaqişə boyu sərhədləri möhkəmləndirmək və daxili etirazlara qarşı kəskin tədbirlər görməkdən əlavə, bölgədə balansı dəyişdirə biləcək bir siyasət ortaya qoya bilmədi. Bu vəziyyət bir tərəfdən Qarabağ probleminin həllini daha az aktorla asanlaşdırsa da, digər tərəfdən İranın regionda təsirinin zəifləməsi ilə nəticələndi.
Nəticədə Türkiyənin Azərbaycana çoxşaxəli strateji dəstəyi, Rusiyanın Paşinyan administrasiyasını bir növ cəzalandırmaq istəyi, İranın daxili təhlükəsizlik problemləri ilə az məşğul olması 32 ildir həllini tapmayan Qarabağ məsələsini qısa müddətdə həll etdi.
Beynəlxalq amillər
Azərbaycanın Qarabağda qələbə qazanmasında rol oynayan beynəlxalq amilləri də nəzərdən qaçırmaq olmaz. Əvvəla, deyə bilərik ki, dünyanın demək olar ki, bütün ölkələri yeni növ koronavirus (Covid-19) böhranı ilə məşğul olduqları üçün Qarabağ məsələsinə vaxt ayıra bilmədilər. Bununla bağlı bir çox ölkələr Qarabağ məsələsi birbaşa Azərbaycan və Ermənistanı maraqlandıran məsələ olduğundan, onlara aidiyyatı olmayan bu əməliyyata o qədər də maraq göstərmədilər. Əslində İrəvan rəhbərliyinin kənardan dəstək tapmaq cəhdləri əməliyyatın elə ilk günlərində uğursuzluğa düçar oldu. Bu, Azərbaycanın Ermənistanla meydanda tək qalmasına şərait yaratdı və günün sonunda qələbəyə yol açdı.
Bu kontekstdə asanlıqla deyə bilərik ki, Azərbaycanın qələbəsində Ermənistanın Qarabağda ümid bəslədiyi ölkələr sırasında yer alan ABŞ-ın passivliyi mühüm rol oynayıb. Çünki İrəvan rəhbərliyi əməliyyat başlayandan dərhal sonra Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının (ATƏT) Minsk qrupunun üzvü olan ABŞ-ın Rusiya və Fransa ilə birlikdə prosesdə fəal iştirak edərək ona dəstək verəcəyinə ümid edirdi. Lakin məlum olduğu kimi, 2020-ci il ABŞ prezident seçkiləri Donald Tramp və Co Bayden arasında baş-başa getdiyindən Tramp administrasiyası seçki nəticələrini təhlükə altına sala biləcək addım atmaqdan çəkinib. Paralel olaraq, seçkilərə görə ABŞ xaricdə baş verənlərə deyil, daxildə baş verənlərə üstünlük verdi. Bu, ABŞ-ın Ermənistana mümkün siyasi və hərbi dəstəyinin qarşısını aldı və Azərbaycanın qısa müddətdə qələbə qazanmasında mühüm rol oynadı. Əslində ABŞ-dakı yüksək rütbəli erməni siyasətçilərin və erməni lobbi təşkilatlarının fəal cəhdlərinə baxmayaraq, Tramp administrasiyası tərəflər arasında atəşkəsin əldə olunmasına cəmi bir dəfə öncülük edib. Lakin bir neçə saat sonra Ermənistan yenidən hücuma keçincə atəşkəs uğursuz oldu. Bir sözlə, Tramp və Bayden arasındakı prezidentlik yarışına görə ölkə öz daxili gündəminə diqqət yetirdiyi bir vaxtda ABŞ Qarabağdakı prosesləri böyük ölçüdə izləməklə kifayətləndi və bununla da Ermənistanın bütün ümidlərini puç etdi.
Digər tərəfdən, Azərbaycan Qarabağda işğala son qoymaq üçün əməliyyata başladıqdan sonra İrəvan administrasiyası beynəlxalq təşkilatlardan dəstək axtarmağa başladı, lakin günün sonunda ümid etdiyi dəstəyi tapa bilmədi. Bu kontekstdə, məsələn, Ermənistan prezidenti Armen Sarkisyan özü əməliyyatın qızışdığı dövrdə NATO-nun baş katibi Yens Stoltenberqlə görüşüb dəstək istəsə də, gözlədiyi dəstəyi tapa bilmədi. Çünki NATO Qafqazı Rusiyanın “arxa bağçası” kimi gördüyü üçün “bölgədən kənar” konsepsiyasını irəli sürməklə mümkün müdaxiləyə yanaşmadı və qapıları Ermənistanın üzünə bağladı. Əslində, NATO administrasiyası əməliyyatın davam etdiyi bir ay yarım ərzində yalnız danışıqlara çağırmaqla neytrallığını qoruyub saxladı.
NATO kimi, Avropa İttifaqı (Aİ) da Qarabağ məsələsində tərəf tutmamaqla institusional olaraq neytral qaldı. Yalnız üzv dövlətlərdən biri olan Fransa erməni lobbisinin təsiri və regiondakı real-siyasi məqsədləri ilə prosesə cəlb edilmiş, Ermənistana siyasi və hərbi dəstək verib. Digər üzv dövlətlər Brüsselin mövqeyini tutdular və bitərəf qalmağa üstünlük verdilər. Avropa Parlamentinin (AP) üzvləri Ermənistanı dəstəkləmək üçün qərarlar qəbul etməyə çalışsalar da, Aİ-nin icra hakimiyyətləri bu səylərə müsbət yanaşmayıb. Burada Aİ-nin Gürcüstan və Ukrayna ilə keçmiş təcrübələrinə görə Qafqazda Rusiya ilə qarşı-qarşıya gəlmək istəməməsi proses boyu nümayiş etdirilən passiv münasibətin ən mühüm səbəbi kimi qiymətləndirilə bilər. Əlavə olaraq, Azərbaycanın “Şahdəniz 2” yatağından təbii qazı Avropaya daşıyacaq Trans-Adriatik təbii qaz kəməri layihəsi münaqişələrin davam etdiyi bir vaxtda tamamlandığından, xaricdən təbii qazdan asılı olan ölkələr, xüsusən də Almaniya Bakı ilə qarşı-qarşıya gəlmək istəmirdi. Bakı ilə münasibətlər enerji təchizatının davamlılığı və diversifikasiyası üçün önəmlidir. Ona görə də Aİ və bir çox üzv dövlətlərin Qarabağ məsələsində ehtiyatlı davranmasını iqtisadi-siyasi narahatlıqlar çərçivəsində hesab etmək olar.
Nəhayət, BMT-yə nəzər saldıqda qurumun artıq qəbul etdiyi qərarlarla ilk gündən işğala qarşı olduğu görünür. Məsələn, BMT Təhlükəsizlik Şurası (BMT TŞ) 30 aprel 1993-cü il tarixli qətnaməsi ilə Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinin Ermənistan tərəfindən qanunsuz işğal edildiyini qəbul edərək, Ermənistan silahlı qüvvələrinin bu bölgədən dərhal çıxarılmasını tələb edib. Lakin bu arada Ermənistan bu qərara məhəl qoymayaraq işğalı davam etdirdi. Bu baxımdan sentyabrın 27-də başlanan əməliyyat zamanı Ermənistanın BMT-dən dəstək alması söz mövzusu deyildi. Bundan əlavə, əməliyyatın sonuna qədər Ermənistan Azərbaycanın bölgədə mülki insanları hədəfə alması barədə saxta xəbərlər yaymaqla BMT-nin diqqətini cəlb etməyə çalışsa da, onlara hörmətlə yanaşılmayıb.
Nəticədə milli, regional və beynəlxalq olmaqla üç səviyyədən ibarət olan bütün bu amillər 44 gün kimi qısa müddətdə əməliyyatın uğurunu başa düşməyi asanlaşdırır. Bütövlükdə bütün bu amillər, eləcə də cəbhədəki hərbi uğur və strategiyalar qələbədə həlledici rol oynayıb.
Firuz Bağırov
Ordu.az
