Avropa qitəsində əlavə boru kəmərləri, interkonnektorlar və mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) terminallarının tikintisi üçün səylərin davam etdirilməsinə baxmayaraq, yeni enerji tranzit marşrutlarının tikintisi illər və ya onilliklər çəkə bilər. Eyni zamanda, enerji təhlükəsizliyi əlavə qaz tərəfdaşları axtarmaqla da yaxşılaşdırıla bilər. Belə ki, Aİ Əlcəzair, Qətər, Azərbaycan, Konqo, Mozambik və Anqola kimi əsas potensial xarici enerji təchizatçıları ilə ümumi Avropa qaz idxalında paylarını artırmaq üçün danışıqlar aparır. İtaliya da bu istiqamətdə xüsusi fəallıq nümayiş etdirir.
Xəzər regionundan, yəni Azərbaycandan və bir sıra Mərkəzi Asiya ölkələrindən qaz idxalı uzun müddətdir ki, Avropada da müzakirə mövzusu olub və Avropanın şərqində təhlükəsizlik vəziyyətinin pisləşməsi fonunda onun əhəmiyyəti artıb. Ümumi qaz ehtiyatlarına görə Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və Azərbaycan dünyanın ilk 25 ölkəsindədir. Bununla belə, bu mənbələrdən istifadə etmək tamamilə yeni qaz infrastrukturunun qurulmasını (yüksək tikinti xərclərini və uzun layihə cədvəllərini ehtiva edir), maraqlı tərəflər arasında uzunmüddətli bürokratik prosedurların razılaşdırılmasını və gələcək iqtisadi, siyasi və digər çətinliklərin aradan qaldırılmasını tələb edir və tələb edəcək.
Bu səylərin ilk mühüm nəticəsi Azərbaycandan Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Cənub-Şərqi Avropaya qədər uzanan 3500 kilometr uzunluğunda Cənub Qaz Dəhlizinin (CQD) tamamlanması olub. Bu marşrutla hərəkət edən qazın Avropanın ümumi enerji istehlakında payı o qədər də böyük olmasa da, habelə hər il cəmi 10 milyard kubmetr (milyard kubmetr) olsa da, onun xüsusi simvolik əhəmiyyəti və potensialı var. Beləliklə, 31 dekabr 2020-ci il tarixindən etibarən Avropa istehlakçıları CQD-nin Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) seqmenti vasitəsilə Xəzər mənşəli qazı almağa başladılar, bu, Avropa qaz bazarları üçün tamamilə yeni geoiqtisadi reallıq yaradan tarixi hadisədir. CQD artıq Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı “Şahdəniz-2” qaz-kondensat yatağından qazı Yunanıstan, Albaniya, İtaliya və digər ölkələrə çatdırır. Bəzi hesablamalara görə, TAP-ın ötürücülük qabiliyyəti iki dəfə artırılaraq ildə təqribən 20 milyard kubmetrə çata bilər. Həqiqətən də, bu ilin əvvəlində Aİ-nin yüksək səviyyəli rəsmiləri Azərbaycanın Avropaya ixracını daha sürətli genişləndirməyin yollarını müzakirə etmək üçün xüsusi olaraq Bakıya səfər ediblər. Bundan əlavə, Yunanıstan-Bolqarıstan (IGB) birləşdirici boru kəməri bu yay tamamlandıqdan sonra CQD vasitəsilə tranzit edilən Azərbaycan qazının bir hissəsi Bolqarıstana çatmağa başlayacaq.
Əlavə olaraq qeyd edək ki, ötən ilin sonlarında Azərbaycan, Türkmənistan və İran Türkmənistan qazının mübadiləsinə dair saziş imzalayıblar. Qaz mübadiləsi müqaviləsinin həcmi ildə 2 milyard kubmetrə qədərdir. O, gələcəkdə regional hasil edilən qazın Aİ bazarına ixracını artırmaq üçün mümkün mexanizmlərdən birini təmin edə bilər. İranın nüvə proqramı ilə bağlı yekun beynəlxalq razılaşma bu istiqamətdə də potensialı gücləndirəcək.
Bu arada Türkmənistan qazının Azərbaycan üzərindən Avropaya ixracı imkanları onilliklər boyu puça çıxmış ümid və planlardan sonra getdikcə mümkün görünür. 2021-ci ildə Türkmənistan Malay yatağında illik gücü 30 milyard kubmetr olan yeni gücləndirici qaz kompressor stansiyasını işə salıb. Bu layihəni “Türkmənqaz” Dövlət Konserni Böyük Britaniyanın “Petro Gas LLP” şirkəti ilə birgə həyata keçirib. İndiyədək bu yataqdan qaz əsasən Çinə çatdırılırdı, lakin Türkmənistan ixrac istiqamətlərini şaxələndirmək niyyətindədir. Martın sonunda Türkmənistan rəsmi olaraq bəyan etdi ki, o, “Avropa, Asiya, Uzaq Şərq və Cənub-Şərq ölkələri ilə enerji sahəsində əməkdaşlığı, dünyanın aparıcı neft-qaz şirkətləri və nüfuzlu maliyyə institutları ilə tərəfdaşlığı gücləndirir” .
Bəzi beynəlxalq şirkətlər də hazırda region daxilində və xaricdə yeni qaz marşrutlarının tikintisi perspektivlərini artırırlar. Məsələn, “Trans Caspian Resources” Məsləhət Komitəsinin direktoru Natali Kostello bu ilin yazında bildirmişdi ki, Avropa qitəsinə ixraca imkan yaratmaq üçün Türkmənistandan Azərbaycana qaz kəmərinin çəkilməsi, ilkin hesablamalara görə, 400 milyon dollar investisiya tələb edir və tamamlanması təxminən dörd ay çəkə bilər. Təklif olunan boru kəməri ildə 10-12 milyard kubmetr Türkmənistan təbii qazını daşıyacaq. Türkmənistanın ümumi qaz ehtiyatları 50 trilyon kubmetr qiymətləndirilir.
Enerji marşrutlarının şaxələndirilməsi təkcə siyasi maraq doğuran məsələ deyil; iqtisadi mülahizələri də tələb edir. Beləliklə, Avropa qitəsinin enerji təhlükəsizliyini həqiqətən yaxşılaşdırmaq üçün Beynəlxalq Enerji Agentliyi yeni külək və günəş layihələrinin tətbiqini sürətləndirmək və bioyanacaq və nüvə enerjisindən elektrik enerjisi istehsalını maksimum dərəcədə artırmaqla birlikdə alternativ enerji tranzit marşrutlarını inkişaf etdirməyi tövsiyə edib. Lakin bu arada, Avropa bloku Rusiyadan kənar əlavə enerji mənbələri və marşrutlarını təmin etməyə ümid edərsə, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ilə daha sıx əməkdaşlıq həlledici əhəmiyyət kəsb edəcək.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
