Müharibə zamanı Azərbaycan ordusunun sürətlə irəliləməsindən Ermənistan administrasiyası məəttəl qaldı və meydanda müqavimət göstərə bilmədi. Baş nazir Nikol Paşinyan dəstək tapacağı paytaxtlara, xüsusən də Moskvaya zəng edərək, atəşkəsə nail olmaq üçün kömək istəsə də, gözlədiyi dəstəyi ala bilmədi.
Rusiya Qarabağ müharibəsi zamanı siyasi baxımdan sakitliyini qorudu və məsələyə çox qarışmadı. Rusiyanın müharibəyə kəskin etirazını bildirməməsi İrəvanla yanaşı, region ölkələrini də təəccübləndirib.
Rusiya niyə ləngidi?
Sentyabrın 27-də qarşıdurmaların intensivləşməsi ilə XİN vasitəsilə tərəfləri atəşkəsə çağıran Moskvanın sonrakı günlərdə sürətini azaltdığı, hər iki tərəfin liderləri ilə əlaqə saxlamaqla kifayətləndiyi görüldü. Xarici işlər naziri Sergey Lavrov azərbaycanlı və erməni həmkarları ilə danışıb, narahatlığını bildirib və Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı (ATƏT) çərçivəsində tərəfdaşlarla vasitəçilik etmək üçün səy göstərəcəyini bildirib. Rusiyanın BMT-dəki (BMT) daimi nümayəndəsi Vasili Nebenzya bəyan edib ki, ölkəsi Qarabağ böhranının həllinin tərəfdarıdır və qarşı tərəfə qarşı heç bir tərəfi dəstəkləmir.
Rusiyanın bu münasibətində şübhəsiz ki, incə diplomatik hesablama var idi. 1990-cı illərdən fərqli olaraq, Qarabağ məsələsi yarananda, bu gün Qərbə inteqrasiya etməyə çalışan Rusiya administrasiyası yoxdur. Bundan əlavə, Rusiya bu gün Qərb tərəfindən kənarlaşdırılan, rəqib kimi görünən və sanksiyalarla sıxışdırılmağa çalışan bir ölkədir. Baş Qərargah rəisi, general Valeri Gerasimovun izah etdiyi kimi, Rusiya da NATO və Qərbin sərhədə yaxın hərbi mövcudluğuna reaksiya verir.
Ona görə də bu gün ABŞ, Rusiya və Fransanın münaqişənin həlli üçün Minsk Qrupu yaratdıqları günlərdən fərqli mühit var. Ola bilsin ki, Rusiya Qarabağ məsələsinə Fransa və ABŞ-ı regiona cəlb edəcək, onlara söz və manevr imkanı verəcək bir donqar kimi baxırdı. Moskva son böhranı bu problemdən özünə yarayacaq həll yolu ilə çıxmaq üçün bir fürsət kimi qiymətləndirdi. Rusiya Qarabağ məsələsini həll etməklə ABŞ və Fransanı regiondan uzaqlaşdırmağa çalışırdı.
Geriyə nəzər saldıqda aydın olur ki, Qarabağı Ermənistanın işğalı altında saxlamaq onun İrəvan və Bakıya qarşı təsir rıçaqları kimi istifadə edərək Rusiyaya gətirdiyi vasitəçilik rolundan daha baha başa gəlir. Problem davam etdikcə Azərbaycan Moskva ilə məsafəsini qoruyacaq. Rusiya baxımından bir tərəfdə iqtisadi və hərbi baxımdan özünə yük olan, Qərblə münasibətlərini möhkəm saxlamağa çalışan Ermənistan var. Digər tərəfdən, iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş, son illər hərbi qüdrətini möhkəmləndirmiş, tam olaraq Qərbin nəzarətində olmayan, NATO-ya üzv olmaqdan danışmayan Azərbaycan var. Rusiyanın Ermənistanı dəstəkləməməsi o demək idi ki, beynəlxalq hüquq normalarına uyğun olaraq işğal olunmuş torpaqlarını azad etmək üçün Azərbaycana vaxt verib, yaşıl işıq yandırıb. Beləliklə, Rusiya Qarabağ məsələsindən qurtularkən Azərbaycanın da ürəyini alır, Bakı ilə münasibətlərini möhkəmləndirirdi. Üstəlik, Fransa ABŞ kimi Rusiyaya qarşı mövqe tutan ölkələri Cənubi Qafqazdan uzaqlaşdırırdı.
Bu siyasətin Moskva üçün dördüncü üstünlüyü var. Yəni, hakimiyyətdə qalmaq ehtimalı olan və populyarlığı ilə uzun illər Ermənistan siyasətində fəallıq göstərə bilən, Qərblə yaxşı münasibətlər qurmağa çalışan Nikol Paşinyanın Ermənistan siyasətindən uzaqlaşdırılması və ya Moskvaya bağlanması məsələsi də az rol oynamırdı. Paşinyan müharibədən iki il əvvəl Rusiyadan uzaq durmaqla və Rusiyanın dəstəklədiyi Ermənistan rejiminin güclü fiqurlarını devirməklə hakimiyyətə gəlmişdi. O, nə Qərbin, nə də Rusiyanın adamı olduğunu vurğulasa da, keçmişdə rusların ölkədə olmasının əleyhinə danışıb. Paşinyan Qarabağ məsələsini gündəmə gətirib, sərt və iddialı mövqe sərgiləyib. Nəticədə, o, bu prosesin sonunda Qarabağı itirdi, ermənilər üçün qara ləkə kimi tarixə düşdü. Nəhayət, Rusiya Qarabağda ləng siyasəti ilə təkcə Ermənistanı və Paşinyanı deyil, Ermənistanı dəstəkləyən, tez-tez “Rusiya ilə işləyə bilmərik” ifadəsini işlədən Qərb dövlətlərini də cəzalandırmağa çalışdı.
İsrail Azərbaycanı niyə dəstəkləyir?
Qarabağda baş verən müharibədə İsraillə Azərbaycan arasında müdafiə, təhlükəsizlik və enerji sahələrində əməkdaşlığı da üzə çıxarıb. Məlum idi ki, Bakı uzun müddətdir İsraillə silahlanma sahəsində işləyir və İsrail enerji ehtiyacının böyük hissəsini Azərbaycandan təmin edir.
Azərbaycanda kifayət qədər yəhudi əhalisinin yaşaması, Azərbaycanın dünyəvi idarəçiliyi və təxminən 45 milyon türkün yaşadığı İran İslam Respublikasının hər iki ölkə üçün ideoloji təhlükə olması bu əlaqələrin inkişafına şərait yaratdı. İsrail İrana qarşı şimaldan dəstək tapdığı halda, Azərbaycan həm təhlükəsizlik ehtiyacları üçün qeyri-qərb serveri təmin etdi, həm də nefti üçün bazar tapdı. Ermənistanın İranla yaxın münasibətləri də İsrailin qərarını gücləndirdi.
İranın münasibəti
Bəs, İranın Ermənistana dəstəyini necə şərh etmək olar? İran Türkiyə ilə Azərbaycan arasında fiziki ayrılığın davam etdirilməsinin tərəfdarıdır. İran olmadan enerji xətlərinin Qərbə üz tutması Tehran üçün arzuolunan deyil. Həmçinin İran Ermənistanı ayaqda saxlamaqla İrəvan-Moskva arasında körpü rolunu oynamaq istəyir.
Firuz Bağırov
Ordu.az
