Ötən ilin payız aylarında Azərbaycan-İran arasında başlayan gərginliyin 3 səbəbi göstərilir:

Azərbaycan, Pakistan və Türkiyə qoşunlarının İran sərhədindən 500 kilometr aralıda keçirilən birgə təlimi;
Azərbaycanın iranlı yük maşınlarının sürücülərinə məhdudiyyətlər qoyması. Çünki onlar bəyan edildiyi kimi Ermənistandan keçmək əvəzinə, Rusiya sülhməramlılarının nəzarəti altında Azərbaycan bölgələrinə qanunsuz səfərlər edirdilər;
Azərbaycanın İsraillə münasibətləri.

İran Naxçıvanda Azərbaycan-Türkiyə birgə hərbi təlimləri keçirməsindən də narahat olub. İki ölkə təlimlərin hücum deyil, müdafiə xarakteri daşıdığını vurğulayır. Həqiqətən də bir çox müşahidəçilərin Qars müqaviləsinə (1921) əsasən Türkiyənin Naxçıvanın Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi təminatçısı olmasından xəbərsiz olduğu görünür.

İranın ötən ilin sentyabrında ilk dəfə Azərbaycan sərhədində genişmiqyaslı hərbi təlimlər keçirib. Tehran Azərbaycan ərazilərinin Ermənistan tərəfindən işğalı illərində belə təlimlər keçirməyib və işğala etiraz etməyib. İranın qəzəbinin səbəblərindən biri də bu ola bilər ki, o, artıq belə “boz zonalar”da qeyri-qanuni fəaliyyətlə məşğul ola bilməyəcək. İran müttəfiqi Ermənistan vasitəsilə illərlə işğal altında olan ərazilərdə qanunsuz daşımalar, narkotik ticarəti ilə məşğul olub.

Ancaq bu, təsadüfi deyil. İran təkcə Livan, Suriya və İraqda deyil, bütün Yaxın Şərqdə xərçəng kimi metastaz vermiş işğalçıları və terrorçuları dəstəkləyən dövlətdir. İranın bəzi təəsübkeşləri guya bütün bunların İsrailə aid olduğunu iddia edir. Onlar guya bunun İsraillə bağlı olduğunu iddia etməklə İranı izləyirlər. Lakin tarixlərə diqqət etmək lazımdır. İran 1992-ci ildə Azərbaycan ərazilərini işğal edən Ermənistanın tərəfini seçdi, Azərbaycan yalnız 1998-ci ildə İsraillə strateji əlaqələri inkişaf etdirməyə başladı. 2007-ci ildə İran Ermənistana enerji daşıyıcısı olan mühüm qaz kəməri açdı, Araz çayı üzərində iki su elektrik stansiyası tikdi.

İran Xarici İşlər Nazirliyi Azərbaycanı “üçüncü tərəflərin [yəni, İsrailin] öz ərazilərindən və sərhədlərindən istifadə etməsinə mane olmağa” çağırıb. Prezident İlham Əliyev və digər dövlət rəsmiləri İranın layiqli cavabını veriblər.

Təhlükəsizlik sahəsində Azərbaycan-İsrail əməkdaşlığı, məsələn, 2012-ci il Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi zamanı Azərbaycanın daxilində İrandan ilham alınan terror aktlarının qarşısını almağa kömək etdi. Həmçinin 2013-cü ildə İsrailin Bakıdakı səfirliyinə qarşı sui-qəsdin qarşısını aldı.

İranın Azərbaycanla sərhədində son hərəkətləri göstərir ki, o, Cənubi Qafqazda sülh və sabitlikdə maraqlı deyil və 3+3 Platformasında (Rusiya, Türkiyə və üç Cənubi Qafqaz ölkəsi ilə) iştirak etmək niyyətində deyil. 1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzü və onun torpaqlarını işğal etməsi üçün İranın yardımı vacib idi.

Tehran Bakı ilə yeni qarşıdurma üçün Moskvanın dəstəyini səfərbər etmək istəyir. İran Cənubi Qafqazda geosiyasi dəyişiklikləri qəbul etməyəcəyini bildirsə də, 1990-cı illərin əvvəlindən 2020-ci ilə qədər ermənilərin yaratdığı geosiyasi dəyişikliklərə etiraz etmirdi.

Tipik olaraq, İranın ritorikası İsrail haqqında olsa da, burada Türkiyə faktoru da var. Türkiyə İranın regional rəqibidir. Ermənistan-Türkiyə, Ermənistan-Azərbaycan əlaqələrinin normallaşması ilə bağlı danışıqlar İranın regionda yeganə müttəfiqini də əlindən ala bilər.

Firuz Bağırov
Ordu.az