Həm Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) Səmərqənd sammitində tutduğu mövqe, həm də digər liderlərlə münasibətləri, həm də Nyu-Yorkda nümayiş etdirdiyi tamaşa Ərdoğanın liderlik keyfiyyətlərini digər liderlərdən aydın və müsbət şəkildə fərqləndirir. Bu, digər rəhbərlərin nöqsanları ilə bağlı olmaya bilər.
Ancaq prezident Ərdoğanı fərqli edən amillərdən biri də onu asanlıqla fərqləndirə biləcək ciddi bilik və təcrübəyə malik olmasıdır. Səmərqənddə digər liderlərlə söhbət edərkən təsadüfən çəkilmiş şəkil, Nyu-Yorkda yürüşü və ya Türkevidə qurduğu diplomatik zəmin əslində birbaşa prezident Ərdoğanın diplomatik sahədəki təcrübəsi və xarici siyasət sahəsində portfeli ilə bağlıdır.
Türkiyənin qlobal diplomatiya trafiki
Son aylardakı diplomatik gediş-gəlişi nəzərə alsaq, Türkiyənin xarici siyasətinin miqyasının təkcə regional dinamika ilə məhdudlaşmadığı açıq şəkildə sezilir. ŞƏT xarici siyasətdə miqyasın genişlənməsinin ən bariz nümunələrindən biridir. Türkiyəni ŞƏT üçün vacib edən həm qlobal diplomatiya aparmaq, həm də qlobal təsir göstərə biləcək hadisələrlə birbaşa məşğul olmaq bacarığıdır. Onun Ukrayna ilə bağlı diplomatiyası geosiyasi portfelini daha da genişləndirib.
Əvvəlcə Antalya Diplomatiya Forumu kontekstində ilk təmas, sonra İstanbul Sammiti, imzalanmış taxıl dəhlizi sazişi və Ukrayna ilə Rusiya arasında son hərbi əsir mübadiləsi sübut edir ki, nəticə əldə edə bilən yeganə ölkə Türkiyədir.
Türkiyə vasitəsilə aparılan danışıqlardan başqa, hazırda Rusiya ilə Ukrayna arasında başqa bir proses yoxdur. Onun geosiyasi portfelinin müxtəlifliyini göstərən tamamlayıcı bir sahə olaraq, Nyu-Yorkda Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) binası ilə birbaşa üzbəüz yerləşən Türkevidə Ərdoğanın yaratdığı diplomatik zəmin heyrətləndirici miqyas aldı. Prezident Ərdoğan BMT çərçivəsində 26 görüş keçirdi, onlardan beşi istisna olmaqla, bütün danışıqlar dövlət başçısı səviyyəsindədir.
Ukrayna müharibəsinin ən konkret nəticələri və Türkiyənin balanslaşdırılmış siyasəti arasında Rusiya-Türkiyə münasibətlərindəki balanssızlığın aradan qaldırılması və Türkiyənin Avropa üçün əhəmiyyətinin artması çox vacibdir.
Digər bir məsələ isə Türkiyənin xarici siyasət gündəmi ilə bağlıdır. Bunu anlamaq üçün Ərdoğanın BMT Baş Assambleyasındakı çıxışına baxmaq kifayətdir. Təbii ki, çıxışda gündəmə gələn ən mühüm məsələlərdən biri də davam edən Rusiya-Ukrayna müharibəsidir. Müharibənin tez bir zamanda bitməsi üçün ən çox səy göstərən ölkələrdən biri də Türkiyədir. Ərdoğanın Amerikanın PBS televiziyasına verdiyi müsahibədən vasitəçilik və asanlaşdırma fəaliyyətlərinin nə qədər həssas olduğu anlaşılır.
Onun hər iki ölkəyə ehtiyatlı baxışı çox açıqdır. O, sözlərində çox ehtiyatlıdır və Türkiyənin mövqeyini şəffaf şəkildə ortaya qoyur. Məqsəd hər iki ölkəni ağlabatan əsaslarla bir araya gətirmək və müharibəni dayandıracaq formulda razılaşmalar üçün əsas yaratmaqdır. Ona görə də Türkiyə hələlik balanslı diplomatiya üçün daha çox imkanlar verən heç bir həll paketi təklif etmir.
Ərdoğanın BMT-dəki çıxışı ilə Türkiyə vasitəçilik mövqeyini möhkəmləndirmiş kimi görünür. Xüsusilə BMT-nin iclaslarından dərhal sonra məhbus mübadiləsi probleminin yaşanması və Ukrayna prezidenti Zelenskinin Ərdoğana təşəkkür etməsi buna sübutdur.
Təbii ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putinin 4 regionda “referendum” və qismən səfərbərlik üçün qəbul etdiyi qərarlar müharibənin gedişatını dəyişə bilər. Lakin bu vəziyyət həm də Türkiyənin vasitəçilik fəaliyyətinə yeni istiqamət vermək imkanı verir.
Ərdoğanın BMT-dəki çıxışında diqqətçəkən üç məqam: sülh, sabitlik və ədalət
Ərdoğanın BMT islahatını israrla qeyd etməsi də Türkiyənin xarici siyasət gündəminə daxil olan qlobal miqyasdan xəbər verən çox mühüm mövzudur. Təbii ki, bu çağırış yeni deyil və təkcə Türkiyə tərəfindən səsləndirilmir.
Ərdoğan uzun müddətdir ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasında islahatların aparılmasını tələb edir. Çünki qlobal idarəçilik institutları, xüsusən də BMT hərtərəfli problemlə üz-üzədir və bu çətinliklərin öhdəsindən gəlmək üçün həll yolu tapa bilmir.
Taxıl dəhlizi 2022-ci ilin martında Ukrayna tərəfindən BMT-nin gündəliyinə gətirilsə də, BMT bununla bağlı konkret addım ata bilməyib. Həll ancaq Türkiyənin səyi ilə mümkün oldu. Təkcə bu vəziyyət BMT-nin effektivliyini şübhə altına almaq üçün kifayətdir. Bu səbəbdən, yalnız Baş Assambleyanın daha səmərəli işləyəcəyi və Təhlükəsizlik Şurasının struktur olaraq dəyişdiriləcəyi bir islahat kəskin qlobal problemlərin birgə həllinə imkan verə bilər.
Bunlardan başqa Ərdoğanın Suriya ilə bağlı dedikləri Türkiyənin BMT oxunda tapılacaq həll yoluna sadiq olduğunu göstərir. Başqa sözlə, BMT Təhlükəsizlik Şurasının 2254 saylı qətnaməsi çərçivəsində həll yolunun tapılmasının lazım olduğunu təkrarlayan Ərdoğan Suriyanın ərazi bütövlüyünün qorunmasının, konstitusiyanın yazılmasının və ədalətli seçkilər keçirilərək Suriyanın sabitləşməsini vurğuladı.
Terrorun vurğulanması və Türkiyənin terrorla mübarizəsi təkcə Suriya, İraq və ya PKK/YPG ilə məhdudlaşmır. Suriyalı qaçqınlarla bağlı BMT tribunasından irəli sürdüyü həll qaçqın problemini tam həll etməsə də, Türkiyənin qaçqınların öz torpaqlarına qayıtması siyasətinin olduğunu göstərir. 200 min evin inşası ilə 1 milyon suriyalı qaçqın, Ərdoğanın dediyi kimi, yalnız beynəlxalq dəstəklə geri dönmək imkanı əldə edəcək.
Digər xarici siyasət mövzularına baxdığımızda Türkiyənin xarici siyasət gündəmində artan müxtəlifliyin necə olduğu görünür. İraq, Şimali Afrika və Şərqi Aralıq dənizi, Liviya ilə normallaşma, Fələstin, İsrail, İranın nüvə problemi, Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsi, Əfqanıstan, Pakistan və Hindistan kontekstində Kəşmir məsələsi, Rohingya müsəlmanları, Çinin ərazi bütövlüyü kontekstində Sincan məsələsi və vahid Çin anlayışı, Balkanlarda, Egeydə və Şərqi Aralıq dənizində mehriban qonşuluq axtarışı, Kiprdə iki dövlətli həll çağırışı, Avropa İttifaqının (AB) ayrı-seçkilik siyasəti, NATO və Avro-Atlantik bölgəsinin təhlükəsizliyi, Afrika, Latın Amerikası və İslamofobiya, insanlığa qarşı nifrət cinayəti elan edilməsi kimi məsələlər Türkiyənin xarici siyasətinin nə qədər gərgin olduğunu göstərir. Bütün başlıqlarda bir neçə anlayışın ağır şəkildə iştirak etdiyi başa düşülür: Sülh, sabitlik, ədalət və diplomatiya. Ərdoğanın səyi aydındır: Qarşılaşdığımız çətinliklər böyük, dağıdıcıdır, gəlin bu problemləri sülh yolu ilə, diplomatiya yolu ilə və vaxt itirmədən ədalətli şəkildə həll edək.
Səmərqənddən Nyu-Yorka qədər uzanan Türkiyənin xarici siyasətini “iki fərqli qütb arasında manevr” kimi qələmə vermək həm natamam, həm də yanlışdır. Türkiyə qarşıdan gələn qlobal sarsıntılar qarşısında dünya siyasətinin dar geosiyasi dəhlizdə ilişib qalmasını istəmir. Dar dəhlizdən yeganə çıxış yolu bizimlə digəri arasındakı fərqdən əl çəkmək, qlobal sistemi Qərblə Şərq arasında ikilik olmaqdan çıxarmaq və çoxqütblü dünyanın gəldiyini qəbul etməkdir.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
