Qırğızıstanın Tacikistanla sərhədi təxminən 970-987 kilometrdir. Tərəflər bu sərhədin təxminən 300 kilometri ilə bağlı razılığa gələ bilmirlər. Bu səbəbdən Qırğızıstan-Tacikistan sərhədi hələ də tam müəyyənləşməyib. 2010-cu ildən bu yana bu sərhəd bölgəsində 200-dən çox gərginlik və münaqişə yaşanıb. Bu, bölgədəki problemlərin ən qısa zamanda həll edilməsinə işarə edən mühüm göstəricidir.
Bölgə ilə əlaqələri olan və gələcəklə bağlı planları olan beynəlxalq aktorlar hansısa formada bölgədəki bu münaqişələrə cəlb olunacaqlar. Bölgədəki sərhəd problemləri tez bir zamanda həll edilməlidir. Özbəkistan və Qazaxıstanın sərhəd mübahisələrinin həllində rolu gələcəkdə regionda sabitliyin səmərəli olması baxımından da önəmlidir. Hazırda sərhəd problemlərinin həllində vasitəçi kimi çıxış edəcək güclü bir quruma ehtiyac olduğu görünür.
14-17 sentyabr münaqişəsinin səbəbləri və inkişafı
Ötən il aprelin 28-dən mayın 1-dək Qırğızıstanla Tacikistan arasında silahlı toqquşmalar baş verib. Qırğız əsgərləri qeyd edib ki, Qırğızıstan-Tacikistan sərhədində xidmət edən tacik əsgərləri hələ razılaşdırılmamış sərhəd bölgəsinə daxil olublar. Tacikistan əsgərlərinin bu xəbərdarlıqlara atəşlə cavab verməsi ilə 2022-ci il sentyabrın 14-də yeni silahlı qarşıdurma başlayıb. Bu toqquşmalardan sonra tacik əsgərləri Qırğızıstan sərhədinə daxil olub. Sentyabrın 15-də gərginlik davam etsə də, ciddi qarşıdurma olmayıb. Toqquşmalar sentyabrın 16-da yenidən başlayıb və fasilələrlə davam edib. Bu prosesdə Batken şəhəri və sərhəd bölgəsindəki yaşayış məntəqələri tacik əsgərlərinin şiddətli atəşinə məruz qalıb və bölgənin ona yaxın müxtəlif nöqtəsində qarşıdurma baş verib. Sentyabrın 17-də Tacikistan tərəfindən tank, Qırğızıstanın hərbi və mülki əraziləri raket kimi ağır silahlarla şiddətli atəşə tutulub. Şiddətli qarşıdurmalardan sonra həmin gün saat 19:00 radələrində atəşkəs əldə olunub.
Qırğızıstandan verilən açıqlamaya görə, Tacikistanın etdiyi hücumlar nəticəsində 59 Qırğızıstan vətəndaşı həyatını itirib, 163 nəfər yaralanıb, 282 evə ziyan dəyib. Münaqişə zonasından 130 mindən çox insan təxliyə edilib. Tacikistanın verdiyi açıqlamalarda 41 Tacikistan vətəndaşının öldürüldüyü, çoxlu sayda yaralının olduğu, 30 min insanın isə münaqişə bölgəsindən təxliyə edildiyi bildirilib.
Qırğızıstan Xarici İşlər Nazirliyinin hadisələrə reaksiyası
Qırğızıstan Xarici İşlər Nazirliyi sentyabrın 19-da yaydığı rəsmi bəyanatda 14-17 sentyabr hadisələrini Tacikistanın suveren Qırğızıstan ərazisinə əvvəlcədən planlaşdırılan silahlı hücum aktı kimi qiymətləndirdiyini bildirib. Qırğızıstan Tacikistanın başladığını, mülki əhaliyə hücum etdiyini, Tacikistan isə bir çox vətəndaşının evinin yandırıldığını və müqavilələrin pozulduğunu iddia edib. Qırğızıstan Tacikistan əsgərlərinin torpaqlarına daxil olması və qırğız yaşayış məntəqələrində törətdikləri cinayətlərin foto və video kimi faktlarla sübuta yetirildiyi barədə açıqlamalar verib.
Fərqanə vadisinin əhəmiyyəti
Şimal-cənub istiqamətində 170 kilometr, şərq-qərb istiqamətində isə 330 kilometr əraziyə yayılan Fərqanə vadisi və ətrafı həm yeraltı, həm də yerüstü sərvətləri baxımından çox zəngin və münbit torpaqlara malikdir. Rayonda və onun ətrafında ciddi qaz, neft, qızıl, dəmir, kömür və bir çox başqa müxtəlif mədən ehtiyatları var. Bu, Orta Asiyanın kənd təsərrüfatı məhsullarının anbarıdır. Heyvandarlıq üçün çox əlverişli otlaqlara və bol su ehtiyatlarına malik rayondur. Təxminən 10 milyon insanın yaşadığı bölgədə ənənəvi dəyərlərə sahib insanlar üçün yerüstü sərvətlər yeraltı sərvətlərdən qat-qat önəmlidir.
Batken bölgəsinin də daxil olduğu Fərqanə vadisi tarixi İpək Yolunun ən mühüm tranzit yollarından biridir. Çin, Şərqi Türküstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Tacikistan da daxil olmaqla, şərq-qərb xəttinin ən mühüm keçid bölgəsidir. Bundan əlavə, okeandan Asiya qitəsinin içərilərinə, o cümlədən Hindistan, Əfqanıstan, Tacikistan, Qırğızıstan və Özbəkistana gedən yollar da bu bölgədən keçir. Bölgə bu xüsusiyyətlərinə görə mühüm geostrateji mövqeyə malikdir. Bu gün Fərqanə bölgəsi şərq-qərb və şimal-cənub istiqamətində daşınma yolları, yəni avtomobil və dəmir yollarının keçidi baxımından keçmişdən qat-qat əhəmiyyətlidir.
Tacikistan hələ də regionun ən kasıb ölkəsidir. Çinə torpaq verilməsi də tacik xalqının hakimiyyətə reaksiyasını pik həddə çatdırıb.
Çinin marşrut axtarışları
Çin, Rusiya və Qazaxıstanla mövcud dəmir yolu nəqliyyatından gözlədiyi hədəflərə tam çatmayıb. Əslində, şimalda bu marşrutlardan qərbə açılmaq məqsədi reallaşmayıb və onun reallaşması qısa müddətdə mümkün görünmür. Şimaldakı bu marşrutlara alternativ olaraq, Çin qərbə çatmaq üçün daha uyğun bir marşrut olaraq cənubdan dəmir yolu şəbəkəsi qurmağı planlaşdırırdı. Əslində Pekin 20 ildən artıqdır ki, “Bir Kəmər, Bir Yol”un əsası kimi Qırğızıstandan Özbəkistana, oradan da qərbə uzanacaq “İpək Yolu”nun tarixi marşrutu üzərində bu dəmir yolu xəttinin yaradılması üzərində işləyir.
Qırğızıstandan keçən marşrut üçün iki alternativ müzakirə olunurdu. Birincisi Pekin, Kaşqar, Toruqart, Arpa, Məkmal, Cəlalabadı birləşdirən 280 kilometrlik marşrut, ikincisi isə Toruqart, Arpa və Karasudan keçən ikinci xəttdir. Lakin region ölkələri, xüsusilə Qırğızıstan bu müqaviləni imzalamırdı. Rusiya isə region ölkələrinin bu dəmir yolu müqaviləsini imzalamasının qəti əleyhinə idi. Bölgə ölkələri də bu məqamda Rusiyanın yanaşmasını nəzərə alırdılar. Halbuki Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının iclasında Qırğızıstan, Özbəkistan və Çin bu dəmir yolunun tikintisi ilə bağlı müqavilə imzalayıb. Bu isə Rusiyanın regionda iqtisadi, siyasi və hərbi təsirinin qırılmasına gətirib çıxaracaq yeni vəziyyət yaradır.
Qırğızıstan-Tacikistan münaqişəsinin geosiyasi mənası və daxili siyasət
ABŞ Əfqanıstandan çıxdıqdan sonra Rusiya Tacikistandakı hərbi bazasını gücləndirməklə keçmiş sovet coğrafiyasında öz rolunu bərpa etməyə və regionda dominantlığını gücləndirməyə diqqət yetirdi. Bu istiqamətdə Tacikistana və hökumətə ciddi dəstək verməyə başladı. Bu prosesdə Moskvanın Orta Asiya ölkələrində təsirinin zəifləməsi ilə Rusiyanın Tacikistanı daha da güclü dəstəklədiyi ortaya çıxdı və Tacikistan vasitəsilə region ölkələrinə mesaj verməyə çalışdığı qənaətinə gəlindi. Ukraynada müharibənin başlaması bu prosesi ləngitdi. Bu vəziyyətdən “Çin də faydalandı” demək olar. Başqa bir aktor olan ABŞ Əfqanıstandan çıxsa da, Mərkəzi Asiya ölkələrində, xüsusən də institutlar və bir çox başqa alətlərlə təsirini davam etdirir.
Tacikistanda 30 ildən artıqdır ki, iqtisadiyyatda, sosial, hüquq və azadlıqlarda ciddi inkişafa nail olunmaması nəticəsində son dövrdə Emoməli Rəhmon hakimiyyətinə qarşı müxalif səslər yüksəlməyə başlayıb. Tacikistan hələ də regionun ən kasıb ölkəsidir.
Qırğızıstanda üç xalq üsyanı olub. Bu üsyanlar nəticəsində ölkədə hakimiyyət dəyişikliyi baş verdi. Bu prosesdə millətçilik yüksələn dəyərə çevrildi. Siyasətdə mikro-millətçi diskurslar, populist yanaşmalar çəki qazanmağa, gücə və elitaya istiqamət verməyə başladı. Xalq isə tez bir zamanda sabitliyin, birlik və həmrəyliyin təmin olunmasını, ölkənin güclənməsini istəyir.
Münaqişələrin gələcəyi
Fərqanə bölgəsində baş verən münaqişələr region ölkələrinə bir çox sahələrdə, xüsusən də iqtisadiyyatda ziyan vurur və bundan sonra da vuracaq. Bu münaqişələr Mərkəzi Asiyada bir-birini tətikləyən ciddi qeyri-sabitliyə səbəb ola bilər. Qırğızıstan-Tacikistan sərhədinin 300 kilometrdən çox hissəsi hələ də razılaşdırılmayıb. Yerli tarazlıqlar, coğrafiya və ictimai quruluşu nəzərə alsaq, sərhəddə qısa müddətdə razılığa gəlmək mümkün görünmür. Bu o deməkdir ki, hər an yeni münaqişələr yarana bilər.
Bölgə ilə əlaqələri və gələcəklə bağlı planları olan beynəlxalq aktorlar hansısa formada bölgədəki bu münaqişələrə cəlb olunacaqlar. Bölgədəki sərhəd problemləri tez bir zamanda həll edilməlidir. Özbəkistan və Qazaxıstanın sərhəd mübahisələrinin həllində rolu gələcəkdə regionda sabitliyin səmərəli olması baxımından da önəmlidir. Hazırda sərhəd problemlərinin həllində vasitəçi kimi çıxış edəcək güclü bir quruma ehtiyac olduğu görünür.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
