Son günlər beynəlxalq ictimaiyyətin ən çox müzakirə etdiyi mövzuların başında Hörmüz boğazında baş verən hadisələr gəlir. Xüsusilə İran ilə İsrail arasında gərginliyin artması və ABŞ-nin bölgədəki hərbi mövcudluğunu genişləndirməsi dünyanın ən kritik enerji keçid nöqtələrindən biri olan Hörmüz boğazının gələcəyi ilə bağlı müzakirələri yenidən gündəmə gətirib.
Bu çərçivədə tez-tez verilən sual belədir: Əgər Hörmüz boğazı yenidən tam gücü ilə fəaliyyət göstərsə, qlobal iqtisadiyyat rahat nəfəs ala bilərmi?
İlk baxışdan bu sualın cavabı “bəli” kimi görünür. Nəticə etibarilə dünya neft ticarətinin təxminən 20 faizi və mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) ticarətinin mühüm hissəsi bu dar su yolundan keçir. Lakin enerji təhlükəsizliyi baxımından məsələyə yanaşdıqda vəziyyət daha mürəkkəb görünür. Çünki müasir enerji sistemində böhranlar yalnız fiziki tədarükün kəsilməsi ilə bağlı deyil. Əsas müəyyənedici amil bazarlarda formalaşan geosiyasi risk qavrayışı və bunun iqtisadi davranışlara təsiridir.
Bu səbəbdən Hörmüz boğazının açılması tankerlərin yenidən hərəkətinə imkan yarada bilər, lakin bazarlarda itirilmiş etimadın eyni sürətlə geri qayıdacağını təmin etmir.
Bu vəziyyət əslində enerji təhlükəsizliyi anlayışında baş verən paradiqmatik dəyişikliklərin nəticəsidir. Soyuq müharibədən sonrakı dövrdə enerji təhlükəsizliyi əsasən tədarük təhlükəsizliyi anlayışı üzərində qurulurdu. Enerji resurslarının fiziki olaraq mövcud olması və istehlakçı ölkələrə çatdırılması əsas prioritet hesab edilirdi. Lakin son iyirmi ildə baş verən hadisələr bu yanaşmanın kifayət etmədiyini göstərib.
Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Qırmızı dənizdə təhlükəsizlik böhranları, qlobal təchizat zənciri problemləri və enerji keçidinin yaratdığı yeni asılılıqlar enerji təhlükəsizliyinin çoxşaxəli məsələ olduğunu ortaya qoyub.
Bu gün enerji təhlükəsizliyi yalnız enerji resurslarına çıxışla məhdudlaşmır. O, enerji qiymətlərinin proqnozlaşdırıla bilməsi, təchizat zəncirlərinin dayanıqlılığı, nəqliyyat dəhlizlərinin təhlükəsizliyi və geosiyasi sabitliklə birlikdə qiymətləndirilir. Başqa sözlə, enerji təhlükəsizliyi artıq yalnız fiziki məsələ deyil, eyni zamanda psixoloji, iqtisadi və strateji ölçü qazanıb.
Hörmüz boğazı ilə bağlı müzakirələri də məhz bu yeni paradiqma çərçivəsində dəyərləndirmək lazımdır. Çünki enerji bazarlarında qiymətləri müəyyən edən amil yalnız mövcud tədarük və tələb balansı deyil. Gözləntilər, risk qavrayışları və gələcəklə bağlı ssenarilər də qiymət formalaşmasının mühüm hissəsidir.
Beynəlxalq neft bazarlarında müşahidə olunan bir çox qiymət dəyişiklikləri fiziki tədarük kəsintisi baş verməzdən əvvəl meydana çıxır. Bazarlar əksər hallarda baş vermiş hadisələri deyil, baş vermə ehtimalı olan riskləri qiymətləndirir.
Bu səbəbdən Hörmüz boğazının açıq olması təkbaşına kifayət etmir. Əsas məsələ bazar iştirakçılarının boğazın gələcəkdə də açıq qalacağına inanmasıdır. Əgər investorlar, enerji şirkətləri və sığorta qurumları yeni böhran ehtimalını yüksək hesab edirsə, risk əlavəsi qiymətlərin tərkibində qalmağa davam edəcək. Məhz bu nöqtədə enerji təhlükəsizliyi ilə geosiyasət arasında birbaşa əlaqə meydana çıxır.
Enerji geosiyasəti ədəbiyyatında kritik boğazlar yalnız nəqliyyat dəhlizləri kimi qiymətləndirilmir. Bu nöqtələr eyni zamanda qlobal güc mübarizəsinin cəmləşdiyi strateji qovşaqlar hesab olunur. Hörmüz boğazı da bu baxımdan sadəcə dəniz yolu deyil. O, eyni zamanda ABŞ, İran, Çin, Körfəz ölkələri və Avropanın maraqlarının kəsişdiyi geostrateji məkandır.
Xüsusilə son illərdə beynəlxalq sistemdə baş verən dəyişikliklər bu tip bölgələrin əhəmiyyətini daha da artırıb. Qlobal güc bölgüsündə meydana gələn dəyişikliklər enerji dəhlizləri üzərində rəqabəti gücləndirir. Çinin artan enerji tələbatı, ABŞ-nin dəniz üstünlüyünü qorumaq cəhdləri, Rusiyanın enerji amilindən strateji vasitə kimi istifadə etməsi və regional güclərin artan təsiri enerji keçid nöqtələrini yalnız iqtisadi deyil, həm də siyasi və hərbi rəqabət meydanına çevirir.
Bu nöqtədə Hörmüz boğazını yalnız enerji baxımından qiymətləndirmək yetərli deyil. Əslində burada baş verən hadisələr beynəlxalq sistemdə formalaşan yeni geosiyasi paradiqmanın əksidir. Soyuq müharibədən sonra hakim olan qloballaşma anlayışı enerji axınlarının fasiləsiz və təhlükəsiz şəkildə davam etdirilə biləcəyi fərziyyəsinə əsaslanırdı. Lakin bu fərziyyə getdikcə zəifləyir. Ticarət yolları, enerji dəhlizləri və kritik infrastruktur obyektləri yenidən strateji rəqabətin mərkəzinə çevrilir.
Bu vəziyyət enerji keçidi prosesi ilə birlikdə daha da mürəkkəb xarakter alır. Çünki enerji keçidi bir tərəfdən qalıq yanacaqlardan asılılığı azaltmağı hədəfləyir, digər tərəfdən isə yeni asılılıq münasibətləri yaradır. Kritik minerallar, nadir torpaq elementləri, batareya texnologiyaları və təmiz enerji avadanlıqları yeni geosiyasi rəqabət sahələri kimi ön plana çıxır.
Beləliklə, enerji keçidi enerji geosiyasətini aradan qaldırmır. Əksinə, onu fərqli resurslar və fərqli coğrafiyalar üzərindən yenidən formalaşdırır.
Bu çərçivədə Hörmüz boğazının əhəmiyyəti qısa və orta müddətdə davam edəcək. Dünya iqtisadiyyatının mühüm hissəsi hələ də neft və təbii qaz istehlakına əsaslanır. Elektrikli avtomobillərin geniş yayılması, bərpa olunan enerji sahəsinə investisiyaların artması və karbon neytrallığı hədəflərinin qəbul edilməsi bu reallığı hələ dəyişməyib. Qlobal enerji sisteminin əsas dayağı olaraq qalan karbohidrogen resurslarının mühüm hissəsi isə Hörmüz boğazı vasitəsilə dünya bazarlarına çatdırılır.
İqtisadi baxımdan yanaşdıqda, Hörmüz boğazında baş verəcək hər hansı qeyri-sabitlik təkcə enerji qiymətlərinə deyil, qlobal iqtisadi artıma da təsir göstərir. Enerji xərclərinin yüksəlməsi istehsal xərclərini artırır, inflyasiya təzyiqlərini gücləndirir və mərkəzi bankların pul siyasətini daha çətin vəziyyətə salır. Nəticədə investisiya qərarları təxirə salınır, iqtisadi artım zəifləyir və qlobal ticarət mənfi təsirlərlə üzləşir.
Əslində burada diqqət çəkən məqam geosiyasi risklərin fiziki təsirlərindən daha çox iqtisadi gözləntilərə təsir göstərməsidir. Çünki müasir iqtisadiyyatlar qeyri-müəyyənlikdən yayınmağa meyllidir. Qeyri-müəyyənlik artdıqda investorlar risk alma meylini azaldır, şirkətlər yeni investisiyaları təxirə salır və maliyyə bazarlarında dəyişkənlik yüksəlir. Buna görə də Hörmüz boğazı açılsa belə, böhran dövründə yaranan qeyri-müəyyənliyin təsirləri uzun müddət davam edə bilir.
Məsələyə Türkiyə baxımından yanaşdıqda da oxşar mənzərə ortaya çıxır. Türkiyə birbaşa Hörmüz boğazı vasitəsilə neft idxal edən ölkələr sırasında olmasa da, qlobal enerji bazarlarının ayrılmaz hissəsidir. Neft qiymətlərində baş verən hər artım Türkiyənin enerji idxalı xərclərini yüksəldir, cari balansa mənfi təsir göstərir və inflyasiya təzyiqini artırır. Buna görə də Hörmüz boğazında baş verən hadisələr Türkiyə üçün yalnız xarici siyasət və ya təhlükəsizlik məsələsi deyil, eyni zamanda iqtisadi təhlükəsizlik problemidir.
Son illərdə Türkiyənin enerji mənbələrini şaxələndirmək istiqamətində atdığı addımlar bu baxımdan strateji əhəmiyyət daşıyır. Qara dəniz təbii qazı, bərpa olunan enerji layihələri, LNG infrastrukturunun inkişaf etdirilməsi və enerji diplomatiyasına verilən önəm Türkiyənin xarici şoklara qarşı dayanıqlığını artırır. Bununla belə, qlobal enerji bazarlarında baş verən geosiyasi gərginliklərin təsirlərindən tam şəkildə kənarda qalmaq mümkün deyil.
Nəticə etibarilə, Hörmüz boğazının açılması qlobal enerji bazarları baxımından mühüm rahatlama yarada bilər. Lakin bu hadisənin iqtisadi problemləri dərhal həll edəcəyini düşünmək yanıldıcı olar. Çünki müasir dünyada enerji təhlükəsizliyi yalnız neftin fiziki olaraq daşınması demək deyil. Enerji təhlükəsizliyi eyni zamanda proqnozlaşdırıla bilənlik, sabitlik və etimad məsələsidir.
Hörmüz boğazı nümunəsi enerji təhlükəsizliyinin yeni paradiqmasını aydın şəkildə ortaya qoyur. Artıq məsələ yalnız enerji resurslarının mövcudluğu deyil, bu resursların hansı şəraitdə, hansı xərclərlə və nə dərəcədə təhlükəsiz şəkildə daşına bilməsidir. Buna görə də boğazın açılması tankerlərin yenidən hərəkətə başlamasını təmin edə bilər, lakin itirilmiş etimadın yenidən bərpası daha uzun və daha mürəkkəb proses tələb edir.
Geosiyasi risklərin getdikcə artdığı müasir beynəlxalq sistemdə əsas sual Hörmüz boğazının açıq olub-olmaması deyil, qlobal enerji sisteminin nə dərəcədə dayanıqlı olmasıdır. Enerji təhlükəsizliyinin gələcəyi də böyük ölçüdə bu suala veriləcək cavabdan asılı olacaq.
Dos. dr. Anıl Çağlar Erkan
Ordu.az
