Uzun illər “Lockheed Martin”in eksperimental “Skunk Works” bölməsində çalışmış qabaqcıl mühəndis Denys Overholser 2026-cı il aprelin 28-də 86 yaşında vəfat edib. Aerokosmik nəhəng şirkət Overholserin ölümünü sosial mediada elan edərək onun fərqlənən karyerası və nailiyyətləri barədə məlumat paylaşıb.
Geniş şəkildə “stels texnologiyasının atası” kimi tanınan Overholserin hesablamaları stels texnologiyasını nəzəriyyədən çıxararaq təyyarədə tətbiq oluna bilən bir texnologiyaya çevirdi. Onun işi dünyanın ilk əməliyyat qabiliyyətli stels təyyarəsi olan F-117 “Nighthawk”ın yaradılmasına kömək etdi və F-22 “Raptor”, F-35 “Lightning II”, B-2 “Spirit” və B-21 “Raider” kimi daha sonrakı və daha qabaqcıl platformaların əsas məntiqini formalaşdırdı.
Overholser Stels Texnologiyasının “Rosetta Daşı”nı Kəşf Etmişdi
Overholser 1939-cu ildə Kaliforniya ştatının Qlendeyl şəhərində anadan olub, lakin Oreqon ştatının Dallas şəhərində böyüyüb. O, orta məktəbdə güləş üzrə ulduz idi, daha sonra isə Oreqon Dövlət Universitetində elektrik mühəndisliyi və riyaziyyat təhsili alıb. Universiteti bitirdikdən sonra “Boeing”ə qoşulub, daha sonra isə “Lockheed”in “Skunk Works” bölməsinə keçib.
Overholserin əsas sıçrayışı 1975-ci ildə baş verib və ironik şəkildə onun kökü illər əvvəl Sovet İttifaqında görülmüş işlərə dayanırdı. Sovet fiziki Pyotr Ufimtsev elektromaqnit dalğalarının xüsusiyyətləri və onların kənar və səthlərdən yayılma nümunələrinin riyazi şəkildə necə hesablana bilməsi barədə mürəkkəb texniki məqalə yazmışdı. Məqalə silah təlimatı deyil, radar fizikasına dair abstrakt araşdırma idi, dalğaların həndəsi formalara dəydikdə necə əks olunduğunu, əyildiyini və difraksiya etdiyini izah edirdi.
Sovet hakimiyyəti bu işi açıq şəkildə dərc etmişdi, çünki onlar tədqiqatın hərbi tətbiqini başa düşməmişdilər. Lakin Overholser dərhal anladı ki, əgər məqalədəki tənliklər düzgündürsə, radar davranışına təsir göstərə biləcək həndəsəyə malik təyyarə hazırlamaq nəzəri baxımdan mümkün ola bilər. Ufimtsevin işi və Overholserin yanaşmaları sonradan stelsliyin “Rosetta daşı” kimi təsvir edildi.
“Skunk Works” F-117 “Nighthawk”ı Necə Hazırladı?
Overholser hərbi tətbiqi anladıqdan sonra əsas məsələ riyaziyyatı mühəndislərin stels təyyarə hazırlamaq üçün istifadə edə biləcəyi alətə çevirmək idi. Bu məqsədlə Overholser radara görünmə sahəsini hesablayan ECHO 1 adlı kompüter proqramı hazırladı.
1970-ci illərdə kompüterlər nisbətən zəif olduğuna görə hamar əyriləri proqram vasitəsilə modelləşdirmək çox çətin idi. Overholser bu problemi təyyarə formasını düz panellərə və ya səthlərə bölməklə həll etdi. Bu səthlər elə bucaqlarla yerləşdirilirdi ki, radar enerjisi radar qəbuledicisinə geri dönmək əvəzinə başqa istiqamətə yayılsın. Nəticədə yaranan təyyarə görünüş baxımından olduqca qəribə idi və adi aerodinamik təyyarədən daha çox kələ-kötür almazı xatırladırdı. “Skunk Works” mühəndisləri zarafatla onu “Ümidsiz Almaz” adlandırırdılar və onun həqiqətən uça biləcəyinə tam əmin deyildilər.
Mühəndislər haqlı idilər. Yaranan təyyarə özbaşına uçmaq üçün aerodinamik baxımdan yararsız idi. Lakin onu saniyədə minlərlə mikro düzəliş edən uçuş kompüteri ilə təchiz etmək mümkün idi və bu da havada qalmasını təmin edirdi. Ən vacibi isə odur ki, riyazi hesablamalar düzgün çıxmışdı. Sınaqlar göstərdi ki, təbəqəli forma həmin dövrün radarları üçün demək olar keçilməz idi.
“Ümidsiz Almaz” konsepsiyası “Have Blue” nümayiş təyyarəsinin yaranmasına səbəb oldu və bu platforma sonradan F-117 “Nighthawk”a çevrildi. Ümumilikdə 64 belə təyyarə istehsal edildi, bunların arasında beş prototip və 59 seriya modeli var idi. F-117 gözlənildiyi kimi fəaliyyət göstərdi, 1991-ci ildə Körfəz müharibəsində uğur qazandı və sonrakı illərdə təyyarə dizaynına yanaşmanı dəyişdirdi.
F-117 stels təyyarələr arasında müəyyən qədər ilkin səviyyəli hesab olunurdu və radar texnologiyası zamanla onu üstələdi. F-117-lərdən biri 1999-cu ildə Serbiya üzərində vurulmuşdu və qalanları 2008-ci ildə döyüş xidmətindən çıxarıldı, baxmayaraq ki, Hərbi Hava Qüvvələri bəzi təyyarələri radar sistemlərini sınaqdan keçirmək üçün gizli şəkildə xidmətdə saxladı. Bununla belə, modelləşdirmə kompüterləri getdikcə daha qabaqcıl olduqca, eyni əsas texnologiya bir çox digər təyyarədə də istifadə edildi və onların çoxu iri və kobud F-117-dən daha hamar və daha aerodinamik idi.
Overholser sadə, lakin dərin bir irs qoyub gedir. Onun yanaşmaları bütün müasir stels təyyarələrin yaradılmasına imkan verdi. Bu gün isə təyyarələr və hava hücumundan müdafiə sistemləri stelslik və aşkarlanma arasında silahlanma yarışında olduğu bir vaxtda, onun irsi hər zamankından daha vacibdir.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
