Lakin bu izah daha dərin bir məqamı gözdən qaçırır. İran müharibəsi nizam anlayışının özünün çökdüyü bir şəraitdə geopolitikanın necə göründüyünü göstərir. Biz bunu “nizamsızlıq” adlandırırıq.
Bu fərq əhəmiyyətlidir. Nizamsızlıq mövcud qaydaların qəsdən pozulduğu vəziyyətdir. Hər hansı vəziyyəti nizamsız kimi təsvir etmək paradoksal olaraq ortaq normaların hələ də mövcud olduğunu, sadəcə pozulduğunu təsdiqləyir. Nizamsızlıq isə hadisələrin həmin normaları üstələdiyi və artıq nə doğru ilə yanlış, nə də həqiqətin özü barədə ortaq anlayışın qalmadığı zaman yaranır. Onların yerində daha dərin, aradan qaldırıla bilməyən qeyri-müəyyənlik qalır.
Beynəlxalq sistem artıq ortaq qaydalarla deyil, epizodik məcburetmə və cavab tədbirləri ilə xarakterizə olunur. İran müharibəsi buna bariz nümunədir: 2026-cı il fevralın 28-də Xameneyinin öldürülməsi və regionda eskalasiyanın yeni mərhələsini başlatan zərbə danışıqlar hələ davam etdiyi bir vaxtda baş verdi və bu, 1941-ci il dekabrın 7-də yapon nümayəndələri ABŞ ilə danışıqlar üçün Vaşinqtonda olduqları vaxt baş verən Pörl-Harbor hücumunu xatırladır.
Daha da pisi odur ki, beynəlxalq hüquq və institutlar ABŞ, İsrail və İranın siyasi liderlərin qətlə yetirilməsi və ya oğurlanması, mülki infrastrukturun hədəfə alınması və hətta təcavüzkar müharibələrə dair uzunmüddətli tabu kimi əsas normaları açıq şəkildə pozmasının qarşısını almaqda böyük ölçüdə təsirsiz qalıb.
Ən önəmlisi isə müharibənin əsas iştirakçıları görünür ki, ümumiyyətlə qaydaları pozduqlarının fərqində deyillər. 2022-ci ildə Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin tankları Ukraynaya daxil olduqda Kreml işğalı əsaslandırmaq üçün çoxsaylı hüquqi arqumentlər irəli sürmüşdü, bu isə dolayısı ilə bir cinayətin törədildiyini etiraf etmək demək idi.
Buna qarşılıq olaraq ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranın mülki infrastrukturuna hücum etməklə hədələdikdə və ya ABŞ-nin müharibə naziri Pit Heqset “heç bir güzəşt, heç bir mərhəmət olmayacaq” deyə bəyan etdikdə, onların müharibə cinayətlərini təşviq etdiklərini bildiklərinə və ya buna əhəmiyyət verdiklərinə dair demək olar ki, heç bir əlamət yox idi.
Əsas oyunçular qaydalara əməl etməyi dayandırdıqda heç bir institusional arxitektura işləyə bilməz. Nizamsızlıq ilə nizamsızlıq arasındakı fərqin mahiyyəti də budur: biri qaydaların pozulmasını, digəri isə ümumiyyətlə razılaşdırılmış qaydaların mövcud olmamasını ifadə edir.
ÇOXŞAHƏLİ BÖHRAN YENİ NORMADIR
Yeni nizamsızlıq dövrünü yalnız Donald Trampa bağlamaq olmaz, halbuki onun davranışları bu vəziyyətin simvoluna çevrilib. O, daha çox təşkilatlanma prinsiplərini itirmiş bir dünyanın əsas səbəbi deyil, onun simptomu kimi başa düşülməlidir. Bu transformasiyanı şərtləndirən daha dərin qüvvələr struktur xarakterlidir: iqtisadi sarsıntılar, iqlim dəyişikliyi, texnoloji inkişaf və demoqrafik dəyişikliklər mövcud qlobal nizamın təməllərinə eyni vaxtda təsir göstərir.
Nəticədə böhranlar daha mürəkkəb, daha az proqnozlaşdırıla bilən və potensial olaraq fəlakətli xarakter alır. Onlar sadəcə yayılmır, tez-tez bir-birinə qarışır. Həddindən artıq əlaqəli dünyada yoluxma effektləri, kritik hədlər və yüksək dəyişkənlik norma halına gəlir.
Oksford Universitetinin iqtisadçısı İan Qoldin bu prosesi “kəpənək qüsuru” adlandırır və dünyanın bir tərəfində kəpənəyin qanad çalmasının digər tərəfində tornado yaratması metaforası ilə qlobal qarşılıqlı asılılığın dağıdıcı potensialını izah edir.
Bu dinamikanın daha yumşaq forması COVID-19 pandemiyası zamanı müşahidə olundu: təchizat zəncirlərinin pozulması və vaksin millətçiliyinin geosiyasi gərginliyi artırması nəticəsində qlobal iqtisadi böhran sürətlə baş verdi. Böyük dəyişikliklər çox vaxt kiçik pozuntuların yığılan təsirindən yaranır.
İran müharibəsi gələcək onillikləri müəyyən edəcək daimi çoxşxahəli böhranın tipik nümunəsidir. Bu, tək bir böhran deyil, beş böhrandır: enerji təchizatı şoku, nüvə silahlarının yayılması təhlükəsi, regional təhlükəsizlik böhranı, qlobal iqtisadi sarsıntı və transatlantik parçalanma - hamısı qısa müddətdə baş verir.
ABŞ və İsrailin zərbələrinə cavab olaraq İran Hörmüz boğazını bağladı və bu, qlobal enerji, gübrə və ərzaq qiymətlərini artırdı. Hətta boğaz yenidən açılsa və Tramp İran limanlarına tətbiq etdiyi blokadanı aradan qaldırsa belə, bu şok Asiya büdcələrinə, Avropada faiz dərəcələrinə və dünya üzrə strateji enerji ehtiyatlarına uzunmüddətli mənfi təsir göstərəcək.
Əgər kövrək atəşkəs pozular və qiymətlər artmağa davam edərsə, yaşayış xərclərinin yüksəlməsi Almaniyada mühüm seçkilər və Fransada gələn il keçiriləcək prezident seçkiləri ərəfəsində Avropada populist hərəkatları gücləndirə bilər.
ARXİTEKTOR YANAŞMASI
Qərbin reaksiyalarının niyə uğursuz olduğunu başa düşmək üçün nizam haqqında iki fərqli düşüncə tərzini ayırmaq faydalıdır. Birincisi Arxitektor yanaşması adlandırıla bilər. Berlin divarının dağılmasından sonra Avropa və ABŞ liderləri dünyanı təşkil etməyin ən optimal modelini tapdıqlarına inanır və qlobal sabitliyi qorumaq üçün qaydalar və institutlara güvənirdilər.
Bu sistemin taleyi indi sual altındadır. Rusiyanın Ukraynaya hücumundan sonra “qaydalara əsaslanan nizamın” qorunması Qərb xarici siyasətinin əsas mövzusuna çevrilib və bu, strategiya sənədlərində, liderlərin çıxışlarında və G7 ilə NATO sammitlərinin yekun bəyanatlarında əksini tapır.
Xüsusilə Avropa liderləri dəyişikliklərə ehtiyatla yanaşır, çünki bunun sistemi gücləndirmək əvəzinə zəiflədəcəyini düşünürlər. Mövcud nizamdan ən çox faydalanan tərəf kimi onlar başqalarının ya bu sistemi qəbul edəcəyini, ya da alternativ quracağını gözləyirlər. Bu baxımdan onlar dünyaya arxitektor kimi yanaşırlar və institusional quruluşa diqqət yetirirlər.
USTA DÖVLƏTLƏRİN YÜKSELİŞİ
İkinci yanaşma isə Usta yanaşması adlandırıla bilər. Bu yanaşmaya görə, nizamsızlıq dövründə hökumətlərin əsas vəzifəsi sağ qalmaq və dəyişikliklərdən faydalanmaqdır. Çin bu yanaşmanın əsas nümayəndəsidir, lakin eyni məntiq Hindistan, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Cənubi Afrika kimi yüksələn güclərdə də müşahidə olunur.
Bu dövlətlər mövcud nizamın yaradıcıları olmayıb və başqalarının qurduğu çərçivələri uyğunlaşdırmağa öyrəşiblər. Onlar ölçü və təsir baxımından böyük olsalar da, ustalara xas praqmatizm və çeviklik nümayiş etdirirlər, mövcud elementləri təmir edir, yenidən istifadə edir və birləşdirərək yeni nəticələr əldə edirlər.
Əlbəttə, bu iki model hər zaman real siyasəti tam əks etdirmir. Lakin onlar böyük planlar quranlarla dəyişikliklərə uyğunlaşanlar arasındakı fərqi göstərir. Arxitektorlar böyük vizyonlar qurur, lakin tez-tez reallıqla bu vizyon arasındakı fərq onları iflic edir. Ustalar isə dünyanın hansı istiqamətdə getdiyini anlamağa və yaranan imkanlardan istifadə etməyə çalışırlar.
Proqnozlaşdırıla bilən dünyada arxitektorlar üstünlük təşkil edir. Lakin mürəkkəb və sürətlə dəyişən geosiyasi mühitdə ustalar daha üstün mövqedə olur.
Onilliklər ərzində beynəlxalq siyasət universal institutlara və xətti inkişaf ideyasına əsaslanan qlobal nizam yaradan Qərb arxitektorları tərəfindən formalaşdırılıb. Lakin qaydaların artıq tanınmadığı bir dünyada radikal qeyri-müəyyənliklə üzləşmək üçün ustalar daha uyğun yanaşma təklif edir.
İranın ABŞ və İsraillə müharibədə davranışı buna bariz nümunədir. Hava üstünlüyü, klassik hərbi bərabərlik və etibarlı müttəfiqlərdən məhrum olan İran ABŞ-nin şərtləri ilə mübarizə aparmağa çalışmadı. Əvəzində o, asimmetrik üstünlüyün əsas nöqtəsi olan Hörmüz boğazını müəyyənləşdirdi və dəyişən şəraitə uyğunlaşmaq üçün mərkəzsiz idarəetmə strukturundan istifadə etdi.
Qazana bilməyəcəyi klassik qarşıdurma əvəzinə boğazı bağlamaqla İran münaqişəni hərbi yarışdan iqtisadi dözümlülük yarışına çevirdi və burada üstünlük əldə etdi. Nəticədə gizli danışıqlar artıq rejim dəyişikliyi, uran ehtiyatları, raket proqramı və regional qüvvələrə dəstək kimi məsələlərdən çox boğazın özü ətrafında aparılır.
Eyni zamanda ABŞ öz arxitektor yanaşmasının məhdudiyyətləri ilə üzləşir. Tramp instinktiv olaraq qaydaları pozan bir lider olsa da, onun rəhbərlik etdiyi hərbi və diplomatik sistem hələ də arxitektor məntiqi ilə fəaliyyət göstərir.
ABŞ İran müharibəsinə real hərbi imkanlarla uyğun gəlməyən maksimalist məqsədlərlə daxil oldu. Müasir süni zəka əsaslı hədəfləmə sistemləri və “Ghost Murmur” kimi futuristik texnologiyalar sayəsində ABŞ taktiki baxımdan ciddi uğurlar əldə etdi.
Lakin ilkin zərbələr və bəzi uğurlara baxmayaraq, İran Hörmüz boğazını bağladıqdan sonra Tramp administrasiyası öz iddialı planlarını İranın çevik müdafiəsi ilə uzlaşdıra bilmədi.
AVROPANIN KÖHNƏ YANAŞMASI
Avropalıların bu yeni dövrə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkdiyini düşünmək olar. Onlar enerji bazarındakı dəyişkənlik səbəbilə İran müharibəsindən xüsusilə zərər görüblər. Bundan əlavə, Avropa siyasəti çoxsaylı qaydalar, sonsuz müzakirələr və formal prosedurlarla xarakterizə olunur.
Lakin Avropa düşündüyündən daha hazırlıqlıdır. Onun tarixi, institutları və siyasi mədəniyyəti uyğunlaşma və dayanıqlılıq ənənələrinə əsaslanır. Avropa İttifaqı özü də tək bir plan əsasında yaranmayıb.
Əksinə, Avropa layihəsi sınaq və səhv yolu ilə inkişaf edib. Kömür və Polad Birliyindən başlayan bu proses tədricən gömrük ittifaqına, vahid bazara və sonda vahid valyutaya malik iqtisadi birliyə çevrilib. Üzvlük də mərhələli şəkildə genişlənib.
Bəzi təşəbbüslər uğursuz olub, digərləri isə böhranlara cavab olaraq yaranıb. Balkan müharibələrindən sonra təhlükəsizlik əməkdaşlığı gücləndirilib, borc böhranından sonra maliyyə siyasəti sərtləşdirilib, COVID-19 pandemiyası zamanı səhiyyə əməkdaşlığı genişləndirilib və Ukrayna müharibəsindən sonra müdafiə inteqrasiyası sürətləndirilib.
Bu gün Avropanın qarşısında duran əsas vəzifə bu təcrübədən istifadə edərək yeni şəraitə uyğun strategiya hazırlamaqdır.
Birincisi, Avropa liderləri nizamsızlıq reallığını qəbul etməlidir. Sabitlik illüziyası arxasınca qaçmaq əvəzinə konkret məqsədlərə fokuslanmalıdırlar.
İkincisi, qarşılıqlı asılılıq məsələsinə yenidən baxmalıdırlar. Təchizat zəncirlərini şaxələndirməli və zərurət olduqda təsir mexanizmlərindən istifadə etməlidirlər.
Ən əsası isə Avropa öz təhlükəsizliyinə görə məsuliyyət götürməlidir. Uzun müddət NATO, BMT və digər strukturlara güvənmək strateji asılılıq yaradıb.
Nizamsızlıq dövründə sağ qalmaq üçün Avropa müdafiə xərclərini artırmalı, müdafiə sənayesini gücləndirməli və müstəqil hərəkət etməyə hazır olmalıdır.
Ən böyük risk isə köhnə yanaşmalara bağlı qalmaqdır. İran müharibəsi istisna deyil, bu, gələcək sınaqların yalnız başlanğıcıdır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
