Trampdan İrana dəniz blokadası qərarı: Hörmüz böhranı dərinləşir

İslamabadda aparılan ABŞ-İran danışıqlarından nəticə çıxmamasından sonra ABŞ prezidenti Donald Tramp İrana qarşı dəniz blokadası tətbiq olunacağını açıqlayıb. Qərarın cəmi beş gün əvvəl əldə edilən kövrək atəşkəsi risk altına sala biləcəyi qiymətləndirilir.

Tramp bazar günü “Truth Social” sosial media platformasında etdiyi paylaşımda qeyd edib: “Dərhal qüvvəyə minəcək şəkildə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri Hörmüz boğazına giriş və çıxış edən bütün gəmiləri blokadaya alma prosesinə başlayacaq”. Tramp həmçinin İrana keçid haqqı ödəyən gəmilərin dayandırılması barədə göstəriş verdiyini bildirib və Tehran hakimiyyətinin boğaz üzərindəki nəzarətini “qəsb” adlandırıb.

Danışıqlar nəticəsiz qaldı

ABŞ ilə İran arasında gecəboyu davam edən görüşlərdə Vaşinqtonun şərtləri qəbul edilməyib. Amerikalı bir rəsmiyə görə, təklif İranın bütün uran zənginləşdirmə fəaliyyətlərini dayandırmasını, yüksək səviyyədə zənginləşdirilmiş uranı təhvil verməsini, nüvə obyektlərini sökməsini və regional gərginliyi azaltmağa yönəlmiş geniş çərçivəni qəbul etməsini nəzərdə tuturdu.

Təklifdə həmçinin İranın HƏMAS, “Hizbullah” və husilər kimi regional vəkil aktorlara verdiyi maliyyəni kəsməsi və Hörmüz boğazını keçid haqqı olmadan tam açması da yer alıb.

ABŞ-nin vitse-prezidenti Cey Di Vens bildirib ki, İran “son və ən yaxşı təklif” kimi xarakterizə edilən bu şərtləri qəbul edəcəyi halda Vaşinqton diplomatiyaya açıq qalacaq.

Enerji bazarları və qlobal risklər

Planlaşdırılan dəniz blokadasının qısa müddətdə Hörmüz boğazından keçən bütün ticarət trafikinə ciddi maneə yarada biləcəyi bildirilir. Bu vəziyyətin, onsuz da müharibə səbəbindən təzyiq altında olan qlobal enerji bazarlarında yeni böhran yaratmaq riski daşıdığı qeyd olunur.

Tramp ABŞ-də neft və təbii qaz qiymətlərinin müvəqqəti olaraq arta biləcəyini qəbul edib, lakin ən böyük təsirin enerji idxalından asılı olan Asiya ölkələrində hiss edilə biləcəyi bildirilir.

Hərbi risklər artır

Hörmüz boğazının dar quruluşu mümkün dəniz blokadasını hərbi baxımdan daha riskli edir. ABŞ dəniz qüvvələrinin kiçik sürətli qayıqlara, pilotsuz uçuş aparatlarına və raket hücumlarına qarşı həssas qala biləcəyi qiymətləndirilir.

Tramp blokada əməliyyatına “çox sayda ölkənin” qoşulacağını gözlədiyini bildirib, lakin təfərrüat verməyib. O, bu əməliyyatı ABŞ-nin daha əvvəl Venesueladan çıxan neft daşımalarının qarşısını almaq üçün həyata keçirdiyi fəaliyyətlərlə müqayisə edib.

Tramp: “Razılaşma hələ də mümkündür”

Bütün gərginliyə baxmayaraq, Tramp İranla razılaşma əldə olunmasının mümkün olduğu barədə nikbinliyini ifadə edib. “Fox News”a verdiyi müsahibədə o, danışıqlardakı əsas problemin İranın nüvə proqramı olduğunu bildirib.

“Yaxşı görüş idi, yalnız bir problem istisnadır və bu, 95 faizlik problemdir. Onlar nüvə silahına sahib olmaq istəyirlər. Bu olmayacaq”, - deyə Tramp bildirib və İran geri addım atmayacağı halda daha sərt addımlar ata biləcəyi mesajını verib.

Tramp bildirib ki, İran nüvə proqramından imtina etməyəcəyi halda elektrik stansiyaları, raket istehsalı obyektləri və körpülər kimi kritik infrastruktur hədəf alına bilər. Lakin o, su ehtiyatlarını hədəf almağı “üstün tutmadığını” qeyd edib.

ABŞ-dən İrana blokada: CENTCOM tətbiqin təfərrüatlarını açıqladı

ABŞ ordusunun Mərkəzi Komandanlığı CENTCOM İrana qarşı dəniz blokadasının təfərrüatlarını açıqlayıb. Açıqlamaya görə, blokada 2026-cı il aprelin 13-də saat 10:00 EST-də (15:00 GMT) qüvvəyə minəcək.

Komandanlıq bildirib: “Prezidentin təlimatına uyğun olaraq İran limanlarına daxil olan və oradan çıxan bütün dəniz trafikinə qarşı blokada tətbiq olunacaq”.

Hörmüz boğazı qərarından sonra açıqlama

ABŞ prezidenti Donald Tramp İslamabadda ABŞ ilə İran arasında aparılan danışıqların nəticəsiz qalmasından sonra Hörmüz boğazının blokadaya alınacağını elan etmişdi.

CENTCOM-un açıqlamasında blokadanın əhatə dairəsinin yalnız Hörmüz boğazı ilə məhdudlaşmadığına diqqət çəkilib.

Blokadanın əhatə dairəsi dəqiqləşdi

Komandanlıq blokadanın Ərəb körfəzi və Oman körfəzindəki bütün İran limanlarını əhatə edəcəyini bildirib. Buna görə İran limanlarına daxil olan və ya oradan çıxan bütün ölkələrə aid gəmilər hədəf alınacaq və tətbiq “tərəfsiz” şəkildə aparılacaq.

Naviqasiya azadlığı vurğusu

CENTCOM İran xaricindəki limanlara gedən və ya həmin limanlardan gələn gəmilərin naviqasiya azadlığının məhdudlaşdırılmayacağını vurğulayıb.

Açıqlamada qeyd edilib: “Hörmüz boğazı vasitəsilə İran xaricindəki limanlara yönələn dəniz trafiki sərbəst qalmağa davam edəcək”.

İsrailin Livana hücumları: əksəriyyəti qadın və uşaq olmaqla 11 nəfər həyatını itirdi

İsrailin Livana təşkil etdiyi hücumlarda əksəriyyəti qadın və uşaq olmaqla ən azı 11 nəfər həyatını itirib. Hücumlar ölkə üzrə mülki yaşayış məntəqələrini hədəf almağa davam edir.

Tir şəhərindən məlumat verən jurnalist Ubeydə Hittonun sözlərinə görə, gün ərzində Livan üzrə intensiv hava hücumları təşkil olunub. Hücumlarda evlər, kənd təsərrüfatı sahələri və mülki nəqliyyat vasitələri hədəf alınıb.

Mülki şəxslər hədəfdə

Sahədən ötürülən məlumatlara görə, hücumların böyük hissəsi birbaşa mülki ərazilərə yönəlib. Yolda hərəkətdə olan motosikletlər və yaşayış bölgələri də hədəflər arasında olub.

Toqquşmalar davam edir

Gün ərzində “Hizbullah” ilə İsrail ordusu arasında qarşılıqlı toqquşmalar da baş verib. Tərəflər arasında gərginliyin artdığı bildirilir.

İsrail ordusu həmçinin strateji mövqeyinə görə kritik əhəmiyyət daşıyan Bint Cbeyl qəsəbəsini ələ keçirmək məqsədilə əməliyyatlarını yenidən başladıb.

UNIFIL İsraili BMT nəqliyyat vasitələrinə zərər vurmaqda ittiham etdi

Livandakı Birləşmiş Millətlər Təşkilatının sülhməramlı qüvvəsi UNIFIL bildirib ki, İsrail hərbçiləri bazar günü tankla BMT nəqliyyat vasitələrinə iki dəfə çırpılıb. Açıqlamaya görə, toqquşmalardan biri “ciddi ziyan” vurub.

İsrail ordusu iddiaları araşdırdığını bildirib.

“Xəbərdarlıq atəşi” və zərər iddiaları

UNIFIL son günlərdə İsrail ordusunun sülhməramlı qüvvələrin avadanlıqlarına zərər vurduğunu və personalın təhlükəsizliyini riskə atdığını qeyd edib. Açıqlamada İsrail hərbçilərinin “xəbərdarlıq atəşi” açaraq açıq şəkildə tanınan UNIFIL nəqliyyat vasitələrinə dəydiyi və zərər vurduğu bildirilib.

Hadisələrdən birində açılan atəşin nəqliyyat vasitəsindən düşən bir sülhməramlı əsgərin təxminən bir metr yaxınlığına düşdüyü qeyd olunub.

Hərəkət məhdudiyyəti və obyektlərə müdaxilə iddiası

BMT qüvvəsi həmçinin İsrail hərbçilərinin son günlərdə sülhməramlı personalın hərəkətinə mane olduğunu və bəzi bölgələrdə əməliyyat azadlığını məhdudlaşdırdığını irəli sürüb.

Açıqlamada UNIFIL postlarındakı təhlükəsizlik kameralarına zərər vurulduğu və Naquradakı qərargahın pəncərələrinə sprey boya vurulduğu da bildirilib.

Bölgədə uzun müddətdir davam edən gərginlik

İsrail ordusu sözügedən iddiaların hamısını araşdırdığını açıqlayıb. UNIFIL isə 50-dən çox ölkədən personal ilə 45 ildən artıqdır ki, Livanın cənubunda fəaliyyət göstərir.

İsrailin İranın dəstəklədiyi “Hizbullah”a qarşı əməliyyatları yenidən başlamasından sonra bölgədə gərginlik artarkən, UNIFIL qüvvələri, İsrail ordusu və “Hizbullah” qüvvələri arasında tez-tez qarşıdurmalar yaşandığı bildirilir.

İsrailin 2024-cü ildə Livandakı əməliyyatları zamanı da Təl-Əviv rəhbərliyi “Hizbullah”ın UNIFIL mövqelərinə yaxın ərazilərdə fəaliyyət göstərdiyini iddia etmişdi. Bəzi hadisələrdə BMT personalının da atəş altında qaldığı bildirilmişdi.

ABŞ-İran danışıqları çökdü: Hörmüz və nüvə böhranı masanı dağıtdı

ABŞ ilə İran arasında Pakistanın paytaxtı İslamabadda keçirilən yüksək səviyyəli danışıqlar təxminən 20 saatdan artıq davam edən görüşlərə baxmayaraq konkret razılaşma ilə nəticələnməyib. ABŞ-nin vitse-prezidenti Cey Di Vens görüşlərdən sonra verdiyi açıqlamada İranın Vaşinqtonun əsas şərtlərini qəbul etmədiyini bildirib.

Vens qeyd edib ki, ABŞ danışıqlarda “olduqca çevik və uzlaşmaya açıq” mövqe nümayiş etdirib və xüsusilə İranın nüvə proqramı ilə bağlı aydın öhdəliklər gözlədiklərini vurğulayıb. ABŞ tərəfi Tehrandan nüvə silahı hazırlamayacağına və bu imkana sürətlə çatmasını təmin edəcək fəaliyyətlərdən çəkinəcəyinə dair qəti təminat tələb edib.

Kritik fikir ayrılıqları: Hörmüz boğazı və dondurulmuş aktivlər

Görüşlərdə ən böyük fikir ayrılığı mövzuları Hörmüz boğazına nəzarət və İranın dondurulmuş aktivləri olub. İran qlobal enerji ticarətinin təxminən 20 faizinin keçdiyi boğaz üzərində nəzarəti buraxmağa yanaşmayıb, ABŞ isə bu vəziyyəti beynəlxalq dəniz təhlükəsizliyi baxımından qəbuledilməz hesab edir.

Tehran rəhbərliyi həmçinin ABŞ-dən milyardlarla dollarlıq dondurulmuş aktivlərinin sərbəst buraxılmasını tələb edib. İran tərəfi bu addımı həm etimad artırıcı tədbir, həm də müharibədən sonrakı kompensasiya prosesinin bir hissəsi kimi görür.

İran: “Bir iclasda razılaşma gözlənilmirdi”

İran tərəfi isə danışıqların uğursuzluqla nəticələnməsini fərqli çərçivədə qiymətləndirib. İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü bir görüşdə razılaşma əldə olunmasının onsuz da gözlənilmədiyini bildirərək prosesin davam edəcəyinə işarə edib.

İran heyətinə İran parlamentinin sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf rəhbərlik edib, xarici işlər naziri Abbas Əraqçi və yüksək vəzifəli təhlükəsizlik rəsmiləri də görüşlərdə iştirak edib.

Atəşkəs kövrəkdir, diplomatiya davam edir

Tərəflər daha əvvəl üzərində razılaşdıqları kövrək atəşkəsi daimi razılaşmaya çevirməyi hədəfləyirdi. Lakin danışıqlar irəlilədikcə texniki təfərrüatlarda dərin fikir ayrılıqları üzə çıxıb.

Pakistan vasitəçilik rolunu davam etdirərək tərəflərə atəşkəsə sadiq qalmaq və danışıqları davam etdirmək çağırışı edib. Xarici işlər naziri İshaq Dar daimi sülh üçün “müsbət diplomatik atmosferin qorunmasının vacib olduğunu” vurğulayıb.

Strateji mənzərə: etimadsızlıq və yüksək risk

Danışıqlar ABŞ ilə İran arasında onilliklərdən sonra keçirilən ən yüksək səviyyəli üzbəüz təmaslardan biri kimi diqqət çəkib. Lakin proses boyu tərəflər arasında dərin etimadsızlıq mühiti hökm sürüb.

Mütəxəssislərin fikrincə, xüsusilə Hörmüz boğazına nəzarət, İranın nüvə proqramı və regional hərbi balanslarla bağlı fərqlər aradan qaldırılmadan daimi razılaşmanın əldə olunması çətin görünür.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az