Hörmüzdən Brüsselə: gözləntilər böhranı
Vaşinqton Avropa ölkələrindən həyati əhəmiyyətli Hörmüz boğazının təhlükəsizliyini təmin etmək üçün gəmilər və təyyarələr göndərməyi istədikdə, Avropanın əksər paytaxtlarında cavab ehtiyatlı şəkildə ifadə edilmiş “yox” oldu. Liderlər qeyd etdilər ki, NATO müdafiə alyansıdır və ABŞ-nin Yaxın Şərqdəki növbəti əməliyyatını dəstəkləmək üçün yox, Şimali Atlantika bölgəsini qorumaq üçün yaradılıb. Onların fikrincə, NATO-nun birbaşa İrana qarşı müharibə ilə əlaqələndirilməsi eskalasiyaya, daxili narazılıqlara və hüquqi problemlərə səbəb ola bilər.
Vaşinqtonda isə bu imtina yalnız bir əməliyyatla bağlı məsələ kimi qəbul edilmədi. Bu, uzun müddətdir mövcud olan bir narazılığı gücləndirdi: NATO müttəfiqləri Avropanın sərhədlərinin qorunması üçün ABŞ qoşunlarına və vergi ödəyicilərinə güvənir, lakin ABŞ öz sərhədlərindən kənarda kömək istədikdə tərəddüd edir. Trampın yanaşmasına görə, bu, birtərəfli zəmanətdir, avropalılar 5-ci maddədən faydalanır, amerikalılar isə yalnız tənqid eşidir. Bu yanaşmanı qəbul edib-etməməkdən asılı olmayaraq, bu, NATO-dan çıxmaq kimi radikal addımın geosiyasi dağıntı kimi deyil, gecikmiş sərt qərar kimi təqdim olunmasına zəmin yaradır.
NATO-nun hüquqi çıxış mexanizmi
Beynəlxalq hüquq gözlənilmədən sadə bir çıxış yolu təqdim edir. Şimali Atlantika Müqaviləsinin 13-cü maddəsi hər bir üzvə rəsmi bildiriş verdikdən bir il sonra alyansı tərk etməyə imkan verir. Bunun üçün arbitraj mexanizmi, cəza maddəsi və ya ümumi razılıq tələb olunmur. ABŞ çıxmaq niyyətini bildirsə, müqavilə beynəlxalq hüquq baxımından buna imkan verər.
Lakin hüquq boşluqda mövcud olmur. ABŞ daxilində bu məsələ konstitusiya baxımından mürəkkəbdir. ABŞ sistemi səlahiyyətlərin bölüşdürülməsi prinsipi üzərində qurulub və prezidentlər müqavilələri imzalasa da, Senat onları təsdiqləməlidir. Konstitusiyada müqavilənin ləğvi səlahiyyətinin kimə məxsus olduğu açıq şəkildə göstərilmir. Əvvəlki prezidentlər bəzi razılaşmaları təkbaşına ləğv ediblər, lakin bu, adətən aşağı riskli hallarda baş verib.
NATO məsələsində isə Konqres bu yolu bağlamağa çalışıb. Son illərdə qəbul edilən müdafiə qanunlarında prezidentin Senatın razılığı və ya Konqresin qərarı olmadan NATO-dan çıxa bilməyəcəyi qeyd edilib. Bu isə o deməkdir ki, belə qərar ya təsdiq edilməli (bu, demək olar mümkün deyil), ya da Konqresə qarşı çıxaraq konstitusiya böhranı yaradılmalıdır. Bu halda məhkəmələr uzun illərdən sonra ilk dəfə belə bir suala cavab vermək məcburiyyətində qala bilər.
Başqa sözlə, kənardan NATO könüllü bir klub kimi görünsə də, ABŞ daxilində üzvlük səlahiyyət bölgüsünün sınağına çevrilib.
Növbəti gün: ABŞ-siz Avropa
Təsəvvür edək ki, hüquqi maneələr aşılır və bir il sonra ABŞ NATO-dan çıxır. Alyans formal olaraq qalır, lakin onun hərbi və psixoloji əsası yox olur.
Avropa ölkələri üçün bu, ciddi sarsıntı olar. NATO-nun komanda strukturu, planlaşdırma sistemi, logistika imkanları və yüksək texnologiyalı hərbi qabiliyyətlərinin böyük hissəsi ABŞ-yə məxsusdur. ABŞ olmadan Avropa üç çətin seçim qarşısında qalır.
Birincisi, tamamilə Avropa əsaslı müdafiə sistemi qurmaq. Bu, böyük maliyyə, vaxt və siyasi iradə tələb edəcək və hərbi xidmət, müdafiə xərcləri və sənaye siyasəti ilə bağlı daxili müzakirələri gündəmə gətirəcək.
İkincisi, ABŞ ilə münasibətləri daha çevik və qeyri-sabit əməkdaşlıq formatlarına çevirmək. Bu halda hər bir əməliyyat ayrıca razılaşdırılmalı olacaq.
Üçüncüsü isə risk səviyyəsinin artmasını qəbul etmək. Avtoritar dövlətlər Avropanın təhlükəsizlik sistemini sınaqdan keçirməyə çalışacaq. Çəkindirmə yalnız texnika ilə deyil, həm də siyasi iradə ilə bağlıdır. ABŞ olmadan NATO bu iradəni sübut etməli olacaq.
Almaniyada səssiz dəyişiklik: hərəkət azadlığından səfərbərliyə
Almaniyada qəbul edilən yeni qaydaya əsasən, 17-45 yaş arası kişilər üç aydan çox xaricdə qalmaq üçün hərbi qurumlardan xüsusi icazə almalıdır. Bu, formal olaraq inzibati tədbir kimi təqdim edilsə də, əslində dövlət-vətəndaş münasibətlərində dəyişiklikdir.
Uzun illər ərzində Avropada sərbəst hərəkət adi hal idi. Yeni qayda isə göstərir ki, hərbi xidmətə yararlı şəxslər dövlət nəzarətindən kənarda qala bilməz.
Bu yanaşmanın səbəbi aydındır: böyük müharibə ehtimalı artdığı halda dövlət potensial ehtiyat qüvvələrini nəzarətdə saxlamalıdır.
Bu, vətəndaş azadlıqlarına təsir göstərir. Hərəkət azadlığı fərdi davranışa görə deyil, yaş və cinsə görə məhdudlaşdırılır.
Vaşinqton və Berlin arasında görünməz əlaqə
Rəsmi olaraq bu qərar Trampın NATO ilə bağlı bəyanatları ilə əlaqələndirilmir. Lakin Avropada ümumi tendensiya dəyişir. Soyuq müharibədən sonra formalaşmış anlayışlar, yəni böyük müharibələrin mümkün olmaması, məcburi hərbi xidmətin köhnəlməsi artıq yenidən nəzərdən keçirilir.
Əgər ABŞ-nin Avropaya dəstəyi zəifləsə, Avropa dövlətləri daha çox öz vətəndaşlarına güvənməli olacaq. Bu isə hüquqi mexanizmlərlə həyata keçiriləcək.
ABŞ-də mübarizə daha çox siyasi institutlar arasında gedir. Avropada isə bu mübarizə vətəndaşların gündəlik həyatına təsir edir.
Parçalanmış Qərb özünə baxır
Trampın NATO-dan çıxmaq ehtimalı və Almaniyanın yeni qaydası Qərbin artıq əvvəlki sabitliyinə güvənmədiyini göstərir. ABŞ Avropanı müdafiə etməyin dəyərini sual altına alır, Avropa isə təhlükəsizlik naminə azadlıqları məhdudlaşdırmağa başlayır.
Bu proses qaçılmaz deyil. ABŞ-də siyasi sistem belə qərarların qarşısını ala bilər. Avropada isə məhkəmələr və cəmiyyət bu cür tədbirlərə qarşı çıxa bilər.
Lakin ümumi istiqamət aydındır: təhlükəsizlik anlayışı yenidən hüquqlar və öhdəliklər arasında balansı dəyişir.
Bu baxımdan əsas sual ABŞ-nin həqiqətən NATO-dan çıxıb-çıxmaması deyil. Əsas sual budur ki, belə bir ehtimal artıq Qərb demokratiyalarının öz vətəndaşlarına münasibətini dəyişməyə başlayıb.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
