Yaxın Şərq müharibəsində atəşkəs heç vaxt qüsursuz deyildi. Lakin onun kövrəkliyi çərşənbə günü elanından bir neçə saat sonra açıq şəkildə göründü. ABŞ ilə İran arasında dar çərçivəli razılaşma davamlı olmaq üçün nəzərdə tutulmamışdı. Atəşkəs Vaşinqton və Tehran arasında birbaşa hərbi qarşıdurmanı iki həftəlik dayandırsa da, müharibədə ABŞ-nin müttəfiqi olan İsrail buna əməl etmədi.

Atəşkəs elanından bir neçə saat sonra Yaxın Şərq yenidən alovlanıb. İsrail Livandakı quru əməliyyatlarının davam edəcəyini açıq şəkildə bildirdi.

Yaxın Şərqdə müharibə fevralın 28-də ABŞ, İsrail və İran arasında üçtərəfli qarşıdurma kimi başladı. Bu üçtərəfli müharibə İranın Körfəz və region ölkələrini raket və pilotsuz uçuş aparatı zərbələri ilə hədəfə alması ilə daha geniş regional münaqişəyə çevrildi. BƏƏ, Səudiyyə Ərəbistanı, Bəhreyn, Küveyt, Qətər və Türkiyə daxil olmaqla yarım düzən ölkə İranın atəşi altında qaldı. Körfəz ölkələri İrana cavab verməsələr də, münaqişəyə cəlb olundular. Daha sonra ABŞ ilə İran arasında ikitərəfli atəşkəs əldə edildi. Lakin bu nəyi həll etməli idi? Dövlət və qeyri-dövlət aktorlarının iştirak etdiyi çoxtərəfli müharibəni…

İndi İsrail qüvvələrinin Livanda və hətta İranın Lavan adasında zərbələri davam etdirməsi, ikitərəfli atəşkəsin çoxtərəfli müharibədə davamlı olmayacağı fikrini daha da gücləndirir.

ABŞ İranla məsafə təhlükəsizliyinə malikdir, lakin İsrail deyil. İsrail bilir ki, İranın hər hansı hərbi gücünün saxlanması onun üçün risklidir. Müharibədə məqsədi hələ əldə olunmamış ola bilər. İranın Lavan adasına zərbə də bunu göstərir.

Bu arada İran çərşənbə günü xəbərdarlıq edib ki, ona qarşı hücumlar dayandırılmasa, İsrailin maliyyə paytaxtı Təl-Əvivi bombalayacaq. Atəşkəs elə ilk günündən dağılmış vəziyyətdədir.

ABŞ-İran atəşkəsi dəqiq nəyi əhatə edirdi?

ABŞ Prezidenti Donald Tramp çərşənbə günü (Hindistan vaxtı ilə) İranla iki həftəlik atəşkəs elan edib. Razılaşmaya əsasən İranın Hörmüz boğazını açması və ABŞ hədəflərinə, İsrailə və Körfəz ölkələrinə hücumları dayandırması gözlənilirdi. Bunun qarşılığında ABŞ İran ərazisinə zərbələri dayandırmağa razılaşdı.

Məlumata görə, Pakistan, Misir və Türkiyə bu razılaşmanın vasitəçiləri olub.

İsrail İranla döyüşlərin dayandırılmasını dəstəklədi. Lakin dərhal bildirdi ki, bu atəşkəs Livana şamil edilmir, burada İsrail qüvvələri son həftələrdə quru əməliyyatlarını gücləndirib. İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu atəşkəsin “Livana aid olmadığını” dedi.

Analitiklər bildirirlər ki, İsrail Livanın “Hizbullah” qruplaşmasına qarşı əməliyyatlarını gücləndirə bilər, hansı ki, İranın dəstəklədiyi qüvvədir.

Netanyahunun bu açıqlaması razılaşmanın zəif tərəfini ortaya qoydu. Bu, faktiki olaraq regional atəşkəs deyildi. Görünür, bu yalnız ABŞ ilə İran arasında müvəqqəti fasilə idi.

Hətta İran tərəfdən də mediada yayılan məlumatlara görə, atəşkəs elan edildikdən sonra belə Körfəz ölkələrində raket və pilotsuz uçuş aparatı hücumlarının qarşısının alınması davam edirdi. Bu məlumatlar atəşkəsin vasitəçilərindən biri olan Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərifin iki həftəlik fasilənin Livanı da əhatə edəcəyini bildirməsinə baxmayaraq yayılıb.

Atəşkəsə baxmayaraq, İsrail Livan cəbhəsini açıq saxlayır

Lakin atəşkəs elan edildikdən bir neçə saat sonra İsrailin zərbələri Livanın cənubunda yenidən başladı.

Hava zərbələri Sidon, Tir və Nabatiyəni hədəf aldı. Pilotsuz uçuş aparatları ilə hücumlar və artilleriya atəşləri cənub boyunca davam etdi. “Reuters” xəbər agentliyinin məlumatına görə, İsrail həmçinin Beyrutun bəzi hissələri və Zahrani çayının cənubundakı ərazilər üçün yeni evakuasiya çağırışları edib.

İsrail bildirir ki, “Hizbullah” ayrıca təhdiddir və Livan cəbhəsi İran cəbhəsindən müstəqildir. “Hizbullah” isə işarə edib ki, yalnız İsrail tam şəkildə dayansa, onlar da atəşi dayandıracaq.

Bu, Livandakı döyüşlərin atəşkəsdə ən böyük boşluğa çevrildiyini göstərir. Hətta İran birbaşa hücumları dayandırsa belə, “Hizbullah” və İsrail regionu yenidən genişmiqyaslı müharibəyə sürükləyə bilər.

İranın Körfəz ölkələrinə hücumları həqiqətən dayanıbmı?

Körfəz ölkələrindən gələn məlumatlar göstərir ki, Trampın atəşkəs elan etməsindən sonra belə raket və pilotsuz uçuş aparatı hücumlarının qarşısının alınması davam edib.

BƏƏ, Bəhreyn və Küveyt enerji infrastrukturlarını hədəf alan yeni hücumlar barədə məlumat verib. Körfəz ölkələri hücumların miqyasının azaldığını, lakin tam dayanmadığını bildirib.

Küveyt ordusu çərşənbə günü səhər saat 8-dən etibarən həyati əhəmiyyətli neft obyektlərini, elektrik stansiyalarını və su duzsuzlaşdırma qurğularını hədəf alan İran pilotsuz uçuş aparatları və raketlərinin dalğasının qarşısını aldığını bildirib. Bu hücumlar bəzi infrastrukturlara ziyan vurub. Bu barədə “The Jerusalem Post” yazır.

BƏƏ Müdafiə Nazirliyi “Associated Press” agentliyinə bildirib ki, hava hücumundan müdafiə sistemləri İrandan gələn raket və pilotsuz uçuş aparatı hücumlarına qarşı fəaliyyət göstərir.

Bundan əlavə, Səudiyyə Ərəbistanının xam neft ixracı üçün yeganə çıxış yolu olan Şərq-Qərb neft kəməri İran hücumu nəticəsində zərbə alıb, “Reuters” çərşənbə günü məlumat yayıb.

Partlayışlar həmçinin Bəhreynin paytaxtı Manamada da qeydə alınıb. Daxili işlər nazirliyinin məlumatına görə, mülki müdafiə qüvvələri İranın hücumu nəticəsində baş verən yanğını söndürüb.

Çoxtərəfli müharibədə niyə ikitərəfli atəşkəs işləmir?

İki ölkə arasında atəşkəs yalnız o zaman işləyir ki, həmin iki ölkə bütün müharibəyə nəzarət etsin. Bu isə bir aydır davam edən Yaxın Şərq münaqişəsində doğru deyil.

İranın region üzrə qeyri-dövlət müttəfiqləri və proksi qrupları var. İsrail təkcə İranla deyil, həm də Tehranın Livandakı proksisi olan “Hizbullah” ilə döyüşür. Körfəz ölkələri birbaşa hədəfə çevrilib. İraq, İordaniya və hətta Oman da münaqişəyə cəlb olunub.

Bu səbəbdən Vaşinqton ilə Tehran arasında fasilə müəyyən vaxt qazandıra bilər. Lakin bu, genişmiqyaslı alovu söndürə bilməz. “Hizbullah” cəbhəsi, İranın hədəfə aldığı Körfəz ölkələri və İsrailin Livandakı əməliyyatları atəşkəs razılaşmasına daxil edilmədikcə, bu razılaşma kövrək qalacaq.

Yaxın Şərq müharibəsi tək bir müharibə deyil. Bir neçə cəbhə və aktorun olduğu şəraitdə bir neçə müharibə mövcuddur. Məhz buna görə də çoxtərəfli müharibədə ABŞ ilə İran arasında ikitərəfli atəşkəs davamlı olmur.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az