Ordu.az xəbər verir ki, bu barədə “The National Interest” nəşri “Qəzza, İran və ABŞ-nin strateji yenidənqurması” başlıqlı məqaləsində yazıb.
“Prezident Trampın ikinci müddətinin bir ayı tamam olanda “ABŞ geostrategiyası və köhnə dünya nizamı” adlı yazımda qeyd etmişdim ki, Birləşmiş Ştatlar xarici siyasət doktrinasında tarixi yenidən tənzimləmə prosesinə başlayıb. Bu transformasiya 1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılmasından sonra formalaşan üç onillik geosiyasi reallıqların təsiri ilə uzun müddətdir yetişirdi. Belə miqyaslı dəyişikliklərin nadir hallarda problemsiz irəlilədiyini, institutların, ittifaqların və mövcud təsəvvürlərin dəyişikliklərə müqaviməti səbəbilə keçid dövrünün sarsıntılı olduğunu vurğulamışdım. Sistemli yenidənqurma qeyri-sabitlik yaratsa da, yeni təhdidlərə köhnəlmiş çərçivələrlə cavab vermək getdikcə daha dözülməz və riskli olur.
ABŞ-nin Yaxın Şərq diplomatiyasında yükün bölüşdürülməsi yanaşması
Birləşmiş Ştatlar qlobal idarəetməni yükün bölüşdürülməsi və yükün ötürülməsi yolu ilə həyata keçirmək geostrategiyasını izləmək istəyirsə, əvvəlcə manevr imkanlarını məhdudlaşdıran köhnə münaqişələri həll etməlidir”, - deyə müəllif qeyd edib.
Nəşr bildirib ki, Yaxın Şərq ən mürəkkəb bölgə olaraq qalır və Tramp administrasiyası diqqəti Qəzzaya yönəlmiş Sülh Şurası yanaşmasına cəmləyib.
“Təşəbbüs regional müharibəni dayandırmaq və uzunmüddətli təhlükəsizlik, sabitləşdirmə və yenidənqurma məsuliyyətlərini öz üzərinə götürəcək koalisiya qurmaq məqsədi daşıyır. Lakin İran daxilində və İranla bağlı inkişaflar planı çətinləşdirə, hətta regiondan kənar dövlətlərin, xüsusilə Azərbaycanın dəstəyini tələb edə bilər.
Bu yanaşmanın həyata keçirilməsi əsas regional oyunçularla, xüsusilə Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və İsraillə, eləcə də Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər, Misir və İordaniya ilə diqqətli diplomatiya tələb edir. Onlar arasındakı münaqişələrin həlli təhlükəsizlik və sabitləşdirmə məsuliyyətinin böyük hissəsini öz üzərinə götürə biləcək müttəfiqlərin uzlaşdırılmasına kömək edir. Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı bu yanaşmanın mərkəzində dayanır və ideal halda İsraillə koordinasiya olunmalıdır. Lakin Türkiyə ilə İsrail arasında maraqların toqquşması, Səudiyyə Ərəbistanının İsraillə normallaşma səylərindən geri çəkilməsi və Səudiyyə Ərəbistanı ilə Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri arasında fikir ayrılığı vahid regional strategiyanı çətinləşdirir.
Regional hesablamalar İranın geosiyasi kövrəkliyi ilə daha da mürəkkəbləşir. Davam edən ABŞ diplomatiyası Tehrandakı fraksiya bölgülərinin dərinləşməsi fonunda artan gərginliklə üzləşir, bu, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun zəifləməsi və “Arteş”in artan təsiri ilə əks olunur. Bu dinamika ikinci ABŞ aviadaşıyıcı zərbə qrupunun yerləşdirilməsinə səbəb olub və yenidən münaqişə riskini artırıb. Vaşinqton İranla qarşıdurma ehtimalı qalmaqda davam edərkən, regionu münaqişədən sonrakı sabitləşmə mərhələsinə yönəltməyə çalışır”, - deyə məqalədə vurğulanıb.
KİV qeyd edib ki, Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanını İsraillə uzlaşdırmaq və eyni zamanda İranla gərginliyi idarə etmək Tramp administrasiyasından yüksək diplomatik bacarıq tələb edəcək.
“Azərbaycan özünəməxsus diplomatik əlaqələrinə görə bu prosesə dəstək vermək üçün əlverişli mövqedədir. O, Türkiyə, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və İsraillə yaxın münasibətlər saxlayır, eyni zamanda Səudiyyə Ərəbistanı ilə də əməkdaşlıq edir. Vaşinqton regional aktorların koordinasiyası üçün Bakı ilə əsas vasitəçi kimi əməkdaşlıq edə bilər”, - deyə nəşr bildirib.
Müəllif yazıb ki, Azərbaycan artıq Yaxın Şərqdə strateji vasitəçi kimi çıxış etmək niyyətini və imkanlarını nümayiş etdirib.
“O, Türkiyə və İsrail arasında gərginliyin azaldılması danışıqlarına ev sahibliyi edərək regional uçurumları aradan qaldırmağa hazır olduğunu göstərib. Bakı həmçinin İsraillə Suriyadakı yeni rejim arasında əlaqə kanalı rolunu oynayıb, buna Əhməd əl-Şaranın Bakıya səfəri nümunədir. Onun Sülh Şurasında iştirakı da ölkənin artan diplomatik əhəmiyyətini vurğulayır.
Azərbaycanın sülh masasına gətirdikləri
Coğrafi, tarixi və sosial-siyasi amillərin misilsiz kombinasiyası Azərbaycana xüsusi təsir imkanları verir. İranın şimal-qərb sərhədi boyunca yerləşən Azərbaycan əhalisinin böyük hissəsi etnik azərbaycanlı olan vilayətlərə qonşudur və onların Bakı ilə mədəni əlaqələri güclü olaraq qalır. Azərbaycanın dünyəvi idarəetmə modeli, eləcə də İran azərbaycanlılarının dövlət və hərbi strukturlarda yüksək vəzifələrdə təmsil olunması ABŞ üçün İranın daxili dinamikasına potensial pəncərə yaradır. Bu əlaqələrdən istifadə etməklə Bakı sabitləşdirmə səylərinə dəstək verə və davam edən diplomatiya və təhlükəsizlik təzyiqi fonunda Tehranın davranışının formalaşdırılmasına kömək edə bilər.
Vitse-prezident Cey Di Vensin fevralın 10-11-də Bakıya səfəri Azərbaycanın regional sabitləşmədə rolunu rəsmiləşdirərək ABŞ geostrategiyasını irəli aparıb. İki ölkə dəniz təhlükəsizliyi və iqtisadi əlaqəliliyin gücləndirilməsini nəzərdə tutan Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasını imzalayıb. Bu səfər ABŞ qanunvericilərinin 1992-ci il Azadlığa Dəstək Aktının 907-ci maddəsinin ləğvini nəzərdən keçirdiyi vaxtda Bakının strateji əhəmiyyətini vurğulayır. 907-ci maddə ilkin olaraq 1988-94-cü illərdə Ermənistan-Azərbaycan müharibəsi zamanı və diaspor lobbiçiliyinin dəstəyi ilə qəbul edilmişdi, lakin 2020-23-cü illər münaqişəsindən və 2025-ci ilin avqustunda Tramp administrasiyasının vasitəçiliyi ilə əldə olunmuş sülh sazişindən sonra böyük ölçüdə aktuallığını itirib”, - deyə məqalədə vurğulanıb.
Nəşr bildirib ki, bu maddə Vensin imzaladığı Strateji Xartiyada nəzərdə tutulan ABŞ-Azərbaycan əlaqələrinin genişləndirilməsi üçün maneə olaraq qalır: “Amerikanın Erməni Milli Komitəsinin bu məhdudiyyəti qorumaq cəhdi getdikcə anaxronik xarakter alır və xidmət etməyə çalışdığı icmanın özünə də zidd təsir göstərir. Ermənistanın öz maraqlarında, regional geosiyasətdə və ABŞ-nin qlobal strategiyasında baş vermiş dərin dəyişikliklər mənzərəni dəyişdirib. Vaşinqtonun Yaxın Şərq və Qərbi Asiyada yeni geostrategiyasını həyata keçirməsi üçün soyuq müharibə dövründən qalan məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması zəruridir”.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
