Ordu.az xəbər verir ki, bunu Tehranda nəşr olunan “Alik” qəzetinin baş redaktoru Aram Şahnazaryan analitik məqaləsində bildirib.
Onun sözlərinə görə, İran üçün Cənubi Qafqaz xarici siyasətin növbəti istiqaməti deyil, bu, ölkənin təhlükəsizlik mühitinə, tranzit imkanlarına, iqtisadi perspektivlərinə və regional balansına birbaşa təsir edən sərhədyanı strateji məkandır.
“Buna görə də Vaşinqtonun yenidən formalaşan regional strategiyası, yüksək səviyyəli səfərlər və çoxtərəfli razılaşmalar vasitəsilə real siyasi məzmun qazanan yanaşma Tehranda regionun geosiyasi xəritəsinə uzunmüddətli təsir göstərə biləcək proses kimi qiymətləndirilir.
44 günlük müharibədən sonra Cənubi Qafqazda formalaşan yeni reallıqlar artıq qüvvələr nisbətində ciddi dəyişikliklərə gətirib çıxarıb. Rusiyanın təsiri qorunub saxlansa da, əvvəlki hegemon xarakterini itirib, Türkiyə Azərbaycanla hərbi-siyasi ittifaq vasitəsilə mövqelərini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirib, Ermənistan isə təhlükəsizlik və xarici siyasət prioritetlərini mərhələli şəkildə yenidən nəzərdən keçirməyə başlayıb. Bu yeni regional güc konfiqurasiyası şəraitində Vaşinqtonun rolunun strateji yenidən təşkili o deməkdir ki, region rəqabətli çoxqütblü sistemə çevrilir və burada Rusiya, Türkiyə, İran, ABŞ və ümumilikdə Qərbin maraqları kəsişir və toqquşur. İranın analitik dairələrində belə bir qənaət yayılıb ki, Vaşinqton təkcə siyasi iştirakını genişləndirməyə deyil, həm də Rusiyanın ənənəvi təsirini azaltmaq və İranın geosiyasi rolunu və strateji dərinliyini məhdudlaşdırmaq məqsədilə yeni təhlükəsizlik və iqtisadi arxitektura formalaşdırmağa çalışır”, - deyə o qeyd edib.
Şahnazaryan yazıb ki, Tehranın rəsmi strategiyası onilliklərdir sadə və aydın prinsipə əsaslanır: Cənubi Qafqaz problemləri yalnız regional güclərin iştirakı ilə həll edilməli, region isə regiondankənar aktorların hegemoniyasından uzaq saxlanılmalıdır.
“Rəsmi qiymətləndirmələrdə ehtiyatlı mövqe tutulur, regional sabitlik və əməkdaşlığın zəruriliyi vurğulanır. Lakin ekspert müstəvisində qeyd olunur ki, Vaşinqton Türkiyə və İsrailin strateji iştirakını da əhatə edən sistemli yanaşma ilə yeni təsir zonası formalaşdırmağa çalışır ki, bu da İranın regional proseslərdə rolunu azalda və Cənubi Qafqazda qüvvələr nisbətinin strukturunu dəyişə bilər.
Nəqliyyat “dəhliz müharibələri”
Bu kontekstdə ABŞ-nin regional siyasətinin mühüm tərkib hissəsi nəqliyyat və enerji layihələrinin təşviqidir. Cənubi Qafqaz bir neçə iri marşrutun, Orta Dəhliz, Azərbaycan-Naxçıvan nəqliyyat xətti, eləcə də İran üçün həyati əhəmiyyət daşıyan Şimal-Cənub istiqamətinin kəsişdiyi logistika-rəqabət oxuna çevrilir. İran üçün əsas “qırmızı xətt” Ermənistanla sərhədin toxunulmazlığı və Ermənistanın ərazi bütövlüyünün qorunmasıdır. Tehranda üstün olan mövqeyə görə, Ermənistan ərazisindən keçən strateji kommunikasiyalar üzərində onun suveren nəzarətini zəiflədə biləcək və ya İranın Ermənistan vasitəsilə Qara dənizə çıxışını məhdudlaşdıra biləcək hər hansı layihə təkcə iqtisadi deyil, həm də təhlükəsizlik nəticələri doğuracaq”, - deyə erməni baş redaktor vurğulayıb.
Şahnazaryan qeyd edib ki, İranın geosiyasi düşüncəsində Ermənistan şimal istiqamətində strateji körpü kimi qiymətləndirilir, bu, iqtisadi əlaqələri şaxələndirməklə yanaşı, regional təhlükəsizlik imkanlarını gücləndirir və İran üçün regional məhdudiyyətlərin yumşaldılması fonunda zəruri ərazi və strateji “şaxələndirmə” təmin edir.
“Nəqliyyat “dəhliz müharibələri” faktiki olaraq yeni rəqabət oxuna çevrilib. Əgər ABŞ-nin dəstəyi ilə Azərbaycanı Naxçıvan və Türkiyə ilə birləşdirən, İranın tranzit rolunu azaldan marşrutlar formalaşarsa, bu, Şimal-Cənub layihəsinin ciddi rəqabətlə üzləşməsi demək olacaq. İran üçün bu layihə sadəcə iqtisadi təşəbbüs deyil, o, Hindistanı, Fars körfəzini, Xəzər regionunu, Rusiyanı və Mərkəzi Asiyanı vahid şəbəkədə birləşdirə biləcək geosiyasi alət kimi dəyərləndirilir və İranın əvəzolunmaz tranzit qovşağı rolunu təmin edir. Buna görə də İranın iştirakı olmadan və ya onun hesabına formalaşan alternativ logistika arxitekturası Tehranda strateji çağırış kimi qəbul olunur.
ABŞ-nin regional təsirinin dərinləşməsi, İsrailin strateji rolunun artması ilə birlikdə, Tehran üçün xüsusi narahatlıq mənbəyidir. Azərbaycanla İsrail arasında hərbi və texnoloji əməkdaşlıq uzun müddətdir İranın diqqət mərkəzindədir. 12 günlük müharibə fonunda İran-İsrail münasibətlərinin maksimal gərginləşməsi isə bu məsələni strateji qiymətləndirmənin əsas meyarına çevirib. Bu yanaşmalar İranın regional təhlükəsizlik siyasətinin formalaşdığı mühiti müəyyənləşdirir.
Eyni zamanda aydındır ki, Cənubi Qafqazda formalaşan yeni güc balansı təkcə İrana deyil, həm də Rusiyaya qarşı yönəlmiş elementlər daşıyır. Moskva üçün ABŞ-nin təsirinin genişlənməsi postsovet məkanında təsir zonasının nisbi məhdudlaşması deməkdir. Əgər region Qərb layihələrinə və alternativ təhlükəsizlik formatlarına inteqrasiya olunarsa, Rusiyanın logistika və enerji rıçaqları zəifləyə bilər. Bu baxımdan Moskva və Tehran regiondankənar güclərin artan təsirini məhdudlaşdırmaq məsələsində üst-üstə düşən maraqlara malikdir. Lakin bu maraqlar tam eyni deyil. Rusiya qlobal aktor kimi bəzi hallarda qismən yenidənqurmalara razı olaraq qarşılığında digər strateji güzəştlər əldə edə bilər. İran üçün isə Cənubi Qafqaz birbaşa strateji mühitdir və burada hər hansı mənfi dəyişiklik dərhal daxili təhlükəsizlik və regional sabitliyə təsir göstərir. Buna görə də Tehran regiondankənar güclərin möhkəmlənməsi ilə bağlı məsələlərdə adətən daha sərt mövqe tutur”, - deyə o bildirib.
Şahnazaryan qeyd edib ki, bu şəraitdə Moskva ilə Tehranın taktiki səviyyədə əməkdaşlığı dərinləşdirməsi məntiqli görünür.
“Söhbət, ilk növbədə, Şimal-Cənub beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin institusional və infrastruktur mərhələlərinin sürətləndirilməsindən, Rəşt-Astara dəmir yolu hissəsinin tikintisinin tamamlanmasından və onun vahid logistika sisteminə inteqrasiyasından, Xəzər dənizində daşımaların koordinasiyasından, liman infrastrukturunun birgə inkişafından, eləcə də təhlükəsizlik, hərbi və enerji sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsindən gedir. Bu addımlar ABŞ təşəbbüslərinə sistemli qarşılıq kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin bu əməkdaşlıq iki paytaxt arasında Cənubi Qafqazda təsir və təşəbbüskarlıq uğrunda rəqabətin qalmasını aradan qaldırmır. Mövcud yüksələn dinamika da bütün istiqamətlər üzrə maraqların tam üst-üstə düşməsi demək deyil. Buna görə də daha real yanaşma Cənubi Qafqazda tam institusional ittifaqdan deyil, situativ strateji uzlaşmadan danışmağı tələb edir.
Yeni reallıqlar İran üçün Ermənistan və Azərbaycanla münasibətlərdə strateji seçim çərçivəsini müəyyənləşdirir. İranın baxış bucağından hər iki ölkənin rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ermənistan İran üçün təkcə qonşu dövlət deyil, həm də açıq şəkildə İrana qarşı rəqabətli və ya düşmən siyasət yürüdən alyanslara inteqrasiya olunmamış yeganə istiqamətdir. Lakin əgər Ermənistan Qərb təhlükəsizlik inteqrasiyasını İranın bilavasitə sərhədləri yaxınlığında regiondankənar hərbi və ya strateji infrastrukturun yerləşdirilməsinə gətirib çıxaracaq səviyyədə dərinləşdirərsə, Tehran mürəkkəb strateji seçim qarşısında qala bilər. Azərbaycan isə İran üçün həm iqtisadi tərəfdaş, həm də təhlükəsizlik baxımından həssas qovşaqdır. Bu şəraitdə İran birtərəfli mövqe tuta bilməz, onun maraqlarına iki qonşu ilə münasibətlərdə nisbi balansı qorumaq və “qırmızı xətlərini” aydın müəyyənləşdirmək uyğundur”, - deyə erməni baş redaktor qeyd edib.
Şahnazaryan yazıb ki, bu çoxtəbəqəli rəqabət şəraitində Cənubi Qafqazın gələcək inkişafı bir neçə geosiyasi ssenari üzrə mümkündür.
“Birinci ssenari Qərb təsirinin mərhələli güclənməsini və nəticədə regionun Qərb təhlükəsizlik və iqtisadi sistemlərinə inteqrasiyasını, bununla da Rusiya və İranın rolunun kəskin azalmasını nəzərdə tutur. İkinci ssenari ABŞ, Rusiya, İran və Türkiyənin rəqabətli, lakin qarşılıqlı çəkindirmə şəraitində eyni məkanda fəaliyyət göstərdiyi çoxqütblü balansın formalaşmasıdır. Üçüncü ssenari isə Rusiya-İran əməkdaşlığının dərinləşməsi və bunun regionda qütbləşmə meyillərini və struktur gərginliyi gücləndirməsidir. İranın strateji hesablamalarında daha məqbul variant rəqabətin nəzarət altında qaldığı və İranın sərhədləri yaxınlığında ABŞ və ya NATO-nun strateji hərbi mövcudluğunun formalaşmadığı çoxqütblü balansdır.
Bu prosesdə İranın qarşısında duran əsas seçim onun rolunun mahiyyəti ilə bağlıdır. Əgər Tehran yalnız reaksiya verən siyasətlə kifayətlənərək arzuolunmaz inkişafların qarşısını almağa çalışarsa, Cənubi Qafqazda formalaşan yeni geosiyasi arxitekturanın onun aktiv iştirakı olmadan qurulması riski yaranar. Digər tərəfdən, infrastrukturun inkişafına, iqtisadi inteqrasiyaya və əsasən yaxın regional tərəfdaşların iştirakı ilə çoxtərəfli formatların (məsələn, Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizi, regional enerji və logistika layihələri) möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş təşəbbüskar siyasət İrana regionda rolunu qorumaq və gücləndirmək imkanı verir. Bu baxımdan İranın iqtisadi və institusional potensialı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir, bu potensial təkcə mövcud layihələri nəzarətdə saxlamağa deyil, həm də genişmiqyaslı əməkdaşlıq və inteqrasiya strukturları formalaşdırmağa imkan verir.
Mövzunu ümumiləşdirərək demək olar ki, ABŞ vitse-prezidentinin Cənubi Qafqaza səfəri Vaşinqtonun regionun geosiyasi xəritəsinin yenidən qurulmasına yönəlmiş təşəbbüsünün mühüm mərhələsi kimi qiymətləndirilməlidir və bu, İran üçün birbaşa strateji çağırışlar yaradır. İran üçün bu, həm çağırış, həm də imkandır. Çağırışdır, çünki onun şimal-qərb sərhədləri yaxınlığında regiondankənar güclərin iştirakı artır və logistika ilə enerji layihələri onun ərazisini kənardan keçə bilər. Eyni zamanda imkandır, çünki Tehran regional tərəfdaşlarla infrastruktur, iqtisadi və çoxtərəfli formatlar qurmaqla öz strateji təsir zonasını qoruyub gücləndirə və Qərbin birbaşa iştirakını məhdudlaşdıra bilər. Cənubi Qafqazın gələcək geosiyasi xəritəsi hələ tam formalaşmayıb və onun müəyyənləşməsində İranın strateji seçimi həm öz təhlükəsizliyi, həm də bütövlükdə regionun sabitliyi baxımından həlledici ola bilər”, - deyə o bildirib.
Alpər Mövludoğlu
Ordu.az
