İsrailli liderlər hücumun zəruri olduğunu bildiriblər, çünki onların fikrincə, İranın nüvə bombası hazırlamaq üzrə olduğu iddia edilən təcili təhlükənin qarşısı alınmalı idi. İran isə uzun müddətdir nüvə proqramının yalnız sülhməramlı məqsədlərə xidmət etdiyini bəyan edir. ABŞ kəşfiyyat agentliklərinin qiymətləndirməsinə görə, Tehran hazırda aktiv şəkildə nüvə bombası hazırlamağa çalışmır.

Hücum Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin İrana qarşı inspektorları ilə əməkdaşlıq etmədiyinə görə son 20 ildə ilk dəfə məzəmmət qərarı qəbul etməsindən bir gün sonra baş verdi. İran dərhal ölkədə üçüncü zənginləşdirmə obyektinin qurulacağını və bəzi sentrifuqaların daha müasir olanlarla əvəzlənəcəyini elan etdi.

ABŞ və İran danışıqlar aparırdı və bu danışıqlar ABŞ-nin İranın uranın zənginləşdirməsini ciddi şəkildə məhdudlaşdırması və ya dayandırması qarşılığında onun ağır iqtisadi sanksiyalarının bir qismini ləğv etməsi ilə nəticələnə bilərdi.

Aşağıda İranın əsas nüvə obyektlərinə və onların Tehran proqramındakı əhəmiyyətinə nəzər salırıq.

Natanz zənginləşdirmə obyekti

İranın Natanzda yerləşən nüvə obyekti Tehrandan təxminən 135 mil cənub-şərqdə yerləşir və ölkənin əsas zənginləşdirmə obyektidir.

Obyektin bir hissəsi potensial hava hücumlarından qorunmaq üçün yeraltında yerləşir. Burada uranı daha sürətlə zənginləşdirmək üçün bir neçə kaskad, yəni birlikdə işləyən sentrifuqalar var.

İran həmçinin Natanzın cənub hasarının kənarında yerləşən “Kūh-e Kolang Gaz Lā”, yəni Piket Dağı adlı ərazidə də yeraltı işlər aparır. Natanz obyektinə əvvəllər, İsrail və ABŞ tərəfindən yaradıldığı düşünülən “Stuxnet” virusu hücum etmiş və İranın sentrifuqalarını sıradan çıxarmışdı. İsrailin həyata keçirdiyi iki ayrı sabotaj aktı da bu obyekti hədəf alıb.

Fordo zənginləşdirmə obyekti

Fordoda yerləşən İran nüvə obyekti Tehranın təxminən 60 mil cənub-qərbində yerləşir. Burada da sentrifuqalar yerləşdirilib, lakin obyekt Natanz qədər böyük deyil.

Obyekt bir dağın altında yerləşdirilib və zenit-raket batareyaları ilə qorunur, bu isə onu hava hücumlarından müdafiə üçün xüsusi şəkildə dizayn edildiyini göstərir.

Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin məlumatına görə, obyektin tikintisinə ən azı 2007-ci ildə başlanılıb, lakin İran bu barədə BMT-nin nüvə müşahidəçilərinə yalnız 2009-cu ildə, ABŞ və Qərb kəşfiyyatının bu obyektin mövcudluğundan xəbər tutmasından sonra məlumat verib.

Buşehr nüvə elektrik stansiyası

İranın yeganə kommersiya nüvə elektrik stansiyası Buşehrdə, Fars körfəzinin sahilində, Tehranın təxminən 465 mil cənubunda yerləşir. Stansiyanın tikintisinə İranın şahı Məhəmməd Rza Pəhləvi dövründə, 1970-ci illərin ortalarında başlanılıb. 1979-cu il İslam İnqilabından sonra obyekt dəfələrlə İran-İraq müharibəsi zamanı hədəfə alınıb. Sonradan Rusiyanın yardımı ilə obyektin tikintisi başa çatdırılıb.

İran həmin ərazidə bu tipdən iki əlavə reaktor da inşa edir. Buşehr reaktoru Rusiyada istehsal olunan uran ilə işləyir, İranda istehsal olunmur və BMT-nin Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi tərəfindən nəzarətdə saxlanılır.

Arak ağır su reaktoru

Arak ağır su reaktoru Tehranın təxminən 155 mil cənub-qərbində yerləşir. Ağır su nüvə reaktorlarını soyutmaq üçün istifadə olunur, lakin yan məhsul olaraq potensial olaraq nüvə silahlarında istifadə oluna biləcək plutonium istehsal edir. Bu, İranın istəsə, zənginləşdirilmiş urandan əlavə nüvə silahı əldə etməsinin başqa bir yoludur. İran 2015-ci il nüvə sazişi çərçivəsində obyektin dizaynını dəyişməyə razılaşmışdı.

İsfahan Nüvə Texnologiyaları Mərkəzi

Tehrandan təxminən 215 mil cənub-şərqdə yerləşən İsfahan obyekti minlərlə nüvə aliminə ev sahibliyi edir. Burada həmçinin üç Çin tədqiqat reaktoru və ölkənin atom proqramı ilə bağlı laboratoriyalar yerləşir.

Tehran Tədqiqat Reaktoru

Tehran Tədqiqat Reaktoru İranın Atom Enerjisi Təşkilatının baş ofisində yerləşir və bu qurum ölkənin atom proqramına nəzarət edir. Maraqlıdır ki, ABŞ bu reaktoru İrana 1967-ci ildə, Soyuq Müharibə dövründə “Sülh üçün Atomlar” proqramı çərçivəsində verib. Əvvəlcə yüksək dərəcədə zənginləşdirilmiş uran tələb edən reaktor sonradan yayılma riskləri ilə əlaqədar aşağı zənginləşdirilmiş uran üçün dəyişdirilib.

Firuz Bağırov
Ordu.az