Orta Asiya təxminən 70 il ərzində Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının (SSRİ) hökmranlığı altında qaldı. Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və Azərbaycan 1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılması ilə müstəqilliklərini elan etdilər. Lakin bu dövlətlərin bu günkü sərhədləri böyük ölçüdə 1920-ci illərdə Sovet rəhbərliyi tərəfindən formalaşdırılmış muxtar respublika modelləri və xəritələri əsasında müəyyən olunmuşdu.
Sərhəd mübahisələri və Türkiyənin həllə təsiri
Sovet İttifaqı dövründə müəyyənləşdirilən muxtar respublika sərhədlərinə əsaslanan xəritələr 1991-ci ildən sonrakı dövrdə müxtəlif regional problemləri də özü ilə gətirdi. Bu sərhədlər etnik, coğrafi və sosial-iqtisadi reallıqlardan daha çox siyasi mühəndislik prinsipinə əsaslandığı üçün yeni yaranmış dövlətlər arasında sərhəd ixtilafları və resurs bölgüsü kimi məsələlərdə ciddi gərginlik sahələri yarandı.
Bu problemlər arasında ən diqqətçəkənlər “anklav” və “eksklav” strukturlar, habelə su ehtiyatlarının bölüşdürülməsi ilə bağlı anlaşılmazlıqlardır. Xüsusilə Qırğızıstan-Qazaxıstan və Özbəkistan-Qırğızıstan sərhədlərində zaman-zaman gərginliklər yaşanmış, bu mübahisələr hər nə qədər silahlı qarşıdurmaya çevrilməsə də, ikitərəfli münasibətlərdə davamlı bir böhran dinamikası yaratmışdı. Digər tərəfdən, Qırğızıstanla Tacikistan arasında yaşanan sərhəd və su bölgüsü ixtilafları isə son 5 ildə üç dəfə (2021, 2022 və 2024) silahlı qarşıdurmaya çevrilmişdi.
Bu kontekstdə, 31 mart 2025-ci ildə Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekdə Qırğızıstan, Özbəkistan və Tacikistan arasında imzalanan sərhəd və su bölgüsü razılaşması regional sülh baxımından əhəmiyyətli bir irəliləyiş kimi ön plana çıxır. Razılaşmanın ən diqqətçəkən tərəflərindən biri Türkiyənin danışıqlara birbaşa töhfə verməsi və razılaşmanın Avropa İttifaqı (Aİ), Çin və ya Rusiya kimi bölgə xarici aktorların müdaxiləsi olmadan tamamlanmasıdır. Bu hal həm türk dünyasında əməkdaşlığın gücləndiyini, həm də bölgə ölkələrinin daha müstəqil davranmaq istəyində olduqlarını göstərən bir göstərici kimi qiymətləndirilə bilər.
Avropa İttifaqının Orta Asiya açılımı
Bişkekdəki müsbət inkişafdan dərhal sonra, aprelin 4-də Səmərqənddə Aİ ilə Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistan arasında imzalanan yeni ticarət razılaşması regional və beynəlxalq səviyyədə diqqətçəkən müzakirələrə səbəb oldu. Razılaşma çərçivəsində bu üç ölkə BMT Təhlükəsizlik Şurasının 541 və 550 saylı qətnamələrini tanımaqla Cənubi Kipr Rum İdarəsini Kiprin qanuni təmsilçisi kimi qəbul etdi və bu çərçivədə GKRİ-nə səfir təyin etmə qərarı aldı.
Türkiyə və Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti (ŞKTC) bu addımı həm siyasi, həm də diplomatik baxımdan sərt şəkildə tənqid etdi. Sazişə Qırğızıstanın da tərəf olub-olmadığı hələ rəsmiləşməsə də, Türkiyənin Orta Asiyadakı ən yaxın strateji tərəfdaşlarından biri olan bu ölkənin mövqeyi həm simvolik, həm də geosiyasi müstəvidə həlledici rol oynayacaq.
Bu inkişafın arxa planında uzun müddətdir davam edən Aİ-Orta Asiya əməkdaşlıq prosesi dayanır. Nəticədə, bu razılaşmanın əsas zəmini 2 iyun 2023-cü ildə Qırğızıstanın Çolpon-Ata şəhərində keçirilən Orta Asiya-Aİ Zirvəsində qoyulmuşdu. Aİ-nin bölgəyə marağı yeni deyil. Məsələn, Qazaxıstandakı ən böyük xarici sərmayəçi ölkə Aİ üzvü olan Niderlanddır. Bu fakt, Orta Asiya ölkələrinin enerji resurslarını Avropa bazarlarına yönəltmək istəyi ilə də birbaşa əlaqəlidir.
Xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Avropanın Rusiya qazına olan asılılığını azaltmaq cəhdləri Orta Asiya ölkələri üçün yeni ixrac marşrutları yaratmaq fürsətini də özü ilə gətirib. Bu kontekstdə, bölgədə qaz boru xətləri, avtomobil və dəmir yolu kimi infrastruktur layihələri yenidən gündəmə gəlib, bu infrastruktur transformasiyası diplomatik münasibətlərdə də yeni istiqamətləri doğurub.
Çinin təşəbbüsləri və Zəngəzur Dəhlizinin əhəmiyyəti
Bu prosesdə Çin də Orta Asiyada təsirini artırmaq istiqamətində addımlar atır. 18–19 may 2023-cü ildə Çinin Şian şəhərində keçirilən Çin + Orta Asiya Beşliyi (C+C5) Zirvəsi Pekinin Orta Asiyadakı nüfuzunu gücləndirmə səylərinin əhəmiyyətli bir göstəricisi kimi qiymətləndirilir. Çinin “Kəmər və Yol” təşəbbüsü vasitəsilə Avropa bazarlarına çıxmaq hədəfi bu kontekstdə strateji infrastruktur sərmayələrini, enerji ötürmə xətlərini və quru nəqliyyat dəhlizlərini əhatə edən bütöv bir geoiqtisadi baxış ortaya qoyur. Çinin Pakistanın Qvadar limanı vasitəsilə Hind okeanına çıxma cəhdi də bu hədəfin tamamlayıcı tərkib hissəsidir.
Lakin Avropa və Çinin geoiqtisadi strategiyalarının kəsişdiyi nöqtədə əsas sual bu iki iqtisadi gücün bir-birinə hansı marşrutlar vasitəsilə bağlanacağıdır. Mövcud alternativlər müxtəlif cəhətdən çatışmazlıqlara malikdir: Hind okeanı marşrutu Pakistan-Hindistan gərginliyi səbəbindən təhlükəsizlik riski daşıyır; Qara dəniz xətti isə davam edən müharibə və yüksək infrastruktur xərcləri səbəbindən üstünlük verilmir. Bu şəraitdə ən təhlükəsiz və iqtisadi cəhətdən əlverişli marşrut Anadolu torpaqlarından keçən xətt kimi görünür.
Lakin Zəngəzur Dəhlizinin hələ də açılmaması bu potensial marşrut qarşısında ciddi bir geosiyasi maneə olaraq qalır. Azərbaycanla birbaşa quru bağlantısı qurmağı hədəfləyən Zəngəzur Dəhlizinin fəaliyyətə başlaması təkcə Türkiyə üçün deyil, həm də Çin, Azərbaycan və hətta Aİ üçün strateji qazanc olacaq. Çünki Aİ-nin son dövrdə iqtisadi və enerji yönümlü strategiyaları Cənubi Qafqazdan keçəcək yeni və təhlükəsiz ticarət yollarına olan marağını açıq şəkildə ortaya qoyur.
Türkiyə üçün dinamik bir dövr
Bu məqamda beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyələri baxımından “realizm” (gerçəklik) paradiqması ön plana çıxır. Realist yanaşmaya görə, hər bir dövlətin əsas hərəkət nöqtəsi öz milli maraqlarıdır; dostluq, tarixi bağlar və ya ideoloji yaxınlıqlar ancaq bu maraqlarla üst-üstə düşdüyü müddətcə əhəmiyyət kəsb edir. Buna görə də Türk dövlətlərinin Aİ ilə bağladığı son sazişi sadəcə “xəyanət” kimi qiymətləndirmək reduktiv bir yanaşma olardı. Bu cür hadisələri anlamaq üçün dövlət davranışlarını rasional aktor modeli çərçivəsində təhlil etmək lazımdır.
Digər tərəfdən, Robert Keohan və Cozef Nay tərəfindən irəli sürülən “kompleks qarşılıqlı asılılıq” nəzəriyyəsi müasir çoxqütblü beynəlxalq sistemi anlamaqda əhəmiyyətli bir alternativ təqdim edir. Bu yanaşmaya görə, dövlətlər təkcə hərbi güc və ya təhlükəsizlik yox, həm də iqtisadi, ekoloji, texnoloji və mədəni sahələrdə çoxşaxəli əməkdaşlıqlar inkişaf etdirirlər. Bu çərçivədə, Türkiyənin də regional və qlobal diplomatiyasını yalnız təhlükəsizlik mərkəzli deyil, çoxaktorlu və çoxsəviyyəli diplomatik alətlərlə yenidən dizayn etməsi zəruridir.
ABŞ-nin bölgədəki hərbi varlığını böyük ölçüdə itirməsi bu strateji yenidənqurmanı asanlaşdıran amillərdəndir. 2014-cü ildə Manas Hava Bazası Qırğızıstan tərəfindən bağlandı və 2021-ci ildə ABŞ-nin Əfqanıstandan tamamilə çəkilməsi Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda Orta Asiyada bir güc boşluğu yaratdı. Türkiyə və Çin kimi aktorlar bu boşluğu iqtisadi, mədəni və diplomatik alətlərlə doldurmağa çalışdıqları halda, Aİ isə bölgəyə yönəlik yeni əməkdaşlıq və sərmayə strategiyaları ilə tarazlayıcı mövqe tutmağa çalışır.
Bu inkişaflar qısa müddətdə Türkiyə üçün xüsusilə ŞKTC və Şərqi Aralıq dənizi siyasətlərində müəyyən diplomatik gərginliklər və ya psixoloji sarsıntılar yaratma potensialına malikdir. Lakin orta və uzunmüddətli dövrdə, xüsusilə Zəngəzur Dəhlizinin fəaliyyətə keçməsi ilə Türkiyənin Orta Asiyaya birbaşa çıxış imkanının yaranması kimi strateji üstünlüklər də doğa bilər. Beləliklə, hazırkı beynəlxalq konfiqurasiya Türkiyə baxımından həm riskləri, həm də imkanları eyni anda ehtiva edən dinamik bir dövrə işarə edir.
TDT-nin strateji rolu
Türkiyə mövcud geosiyasi proseslər fonunda milli maraqlarını yenidən müəyyənləşdirməli və çoxşaxəli xarici siyasət alətlərini daha effektiv şəkildə işə salmalıdır. Bu kontekstdə, Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) birbaşa zərər görməyib. Belə ki, 1-2 may 2025-ci ildə ŞKTC-də keçirilən TDT Ağsaqqallar Şurası Toplantısı və 20-21 may 2025-ci ildə Macarıstanda keçirilən TDT Dövlət Başçılarının Qeyri-rəsmi Sammiti təşkilatın institusional strukturunun fəaliyyətinin davam etdiyini və əməkdaşlıq iradəsinin güclü olduğunu göstərir.
Mövcud inkişaflar Türkiyə üçün Orta Asiya coğrafiyasında geosiyasi mövqeyini yenidən təyin etmək və bölgəyə yönələn xarici siyasət alətlərini çeşidləndirmək baxımından bir fürsət təqdim edir. Türkiyənin bölgə ilə tarixi, mədəni, dini və dil əlaqələri əhəmiyyətli bir “yumşaq güc” mənbəyidir. Bu bağların davamlı şəkildə gücləndirilməsi siyasi və iqtisadi münasibətlərdə də artan təsir yaradacaq. Xüsusilə TDT kimi çoxtərəfli platformaların institusional imkanlarının artırılması, konkret layihələrlə dəstəklənməsi və ortaq gündəmlər ətrafında daha dərin inteqrasiya proseslərinə daxil olunması Türkiyənin bölgədə təsirini qoruyub artırması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Bu prosesdə Ankara bölgədəki maraqlarını qorumaq üçün alternativ enerji və ticarət marşrutlarını fəal şəkildə dəstəkləməli, başda Zəngəzur Dəhlizi olmaqla regional nəqliyyat layihələrinin işə düşməsi üçün diplomatik səylərini artırmalıdır. Həmçinin Aİ və Çin arasında formalaşan yeni iqtisadi bloklaşmaları milli maraqları istiqamətində yönləndirə biləcək çoxqatlı və elastik strategiyalar hazırlamalıdır.
Məlumdur ki, böhran anları eyni zamanda strateji yenidənqurma və mövqe müəyyənləşdirmə baxımından əhəmiyyətli fürsətlər yaradır. Türkiyə bu gün Orta Asiya ilə münasibətlərini daha rasional, səbirli və vizioner siyasətlərlə yenidən qurmaq kimi tarixi bir məsuliyyət qarşısındadır. Nəticə etibarilə, baş verən inkişafları Türkiyə üçün bir təhlükə deyil, qabaqcadan düşünülmüş və çoxşaxəli xarici siyasət yanaşması ilə bir fürsətə çevirmək mümkündür.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
