Hər nə qədər hücumların təşəbbüskarı olan ABŞ və Böyük Britaniya bu hərəkətlərin husilərin bölgədəki hərbi qabiliyyətini zəiflədəcəyini iddia etsə də, bölgədəki humanitar böhranı daha da dərinləşdirən bu əməliyyatlar beynəlxalq səviyyədə böyük reaksiyalara səbəb oldu. Husilərin qarşıdurma təhdidləri bölgədəki gərginliyi artırarkən, bu hücumlar Yəməndə daha böyük miqyaslı bir müharibənin başlanğıcı ola bilərmi sualını gündəmə gətirdi. Eyni zamanda bu gərginlik bölgə təhlükəsizliyi və xüsusilə Qırmızı dənizdəki təhlükəsizlik üçün kritik bir məna daşıyır. Bu hücumların bölgədə daha böyük bir müharibəyə səbəb ola biləcəyi şərhləri də gündəmə gəlir. Lakin bu proses İran-ABŞ gərginliyini artırsa da, bölgədə genişlənmə imkanı xeyli zəifləmiş olan Tehranın Tramp rəhbərliyindəki ABŞ ilə qarşıdurma ehtimalı olduqca aşağıdır.

Bölgə təhlükəsizliyi və Qırmızı dənizdəki təhdidlər

Qırmızı dəniz qlobal ticarətin ən strateji keçid nöqtələrindən biri kimi dünya iqtisadiyyatı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Husilərin İsrailin Qəzza əməliyyatlarına cavab olaraq Qırmızı dənizdə ticarət gəmilərini hədəf alması, ABŞ və Böyük Britaniyanın müdaxiləsinə zəmin yaratdı. Lakin ABŞ-nin əməliyyatları yalnız dəniz təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi daşımır. Bu hücumlar, Vaşinqtonun İrana qarşı bölgə strategiyasının bir hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Fələstin, Suriya, Livan kimi nöqtələrdə İsrail vasitəsilə İran tərəfindən dəstəklənən qrupların təsirini azaldan ABŞ Yəmənə diqqət yetirərək bölgədəki gərginliyi artırır. Bir çox mütəxəssisə görə, ABŞ-nin növbəti hədəfi İraqdakı İran tərəfdarı milislər ola bilər. Nəticə etibarilə ABŞ-nin Yəməndəki əməliyyatları bölgədəki qeyri-sabitliyi artıran bir prosesin parçasıdır. İsrailin Qəzzadakı əməliyyatlarına tam dəstək verən Vaşinqton rəhbərliyi bu mövqeyi ilə bölgədəki təzyiqi artırır və İrana yaxın qrupların daha radikallaşmasına, hətta güclənməsinə səbəb olur. ABŞ-nin İsrailə şərtsiz dəstəyi Fələstindəki müharibənin daha da dərinləşməsinə yol açarkən, eyni zamanda bölgədəki müqavimət qruplarının sərtləşməsinə və yeni cəbhələrin açılmasına zəmin yaradır. Bu vəziyyət, yalnız Yəmən və ya Qəzza ilə məhdudlaşmayıb, Livan, İraq və Suriyada da təhlükəsizlik risklərini artıra bilər.

Trampın İran strategiyası

ABŞ-nin husilərə qarşı hücumları Tramp rəhbərliyinin İranı bölgədəki vasitəçiləri vasitəsilə zəiflətmə siyasətinin bir əksidir. Trampın İrana qarşı bir strategiyasının olub-olmadığı ilə bağlı müzakirələrin davam etdiyi bu dövrdə, həm İsrailin Livan, Suriya və Fələstindəki əməliyyatları, həm də ABŞ-nin Yəmən və bölgənin müxtəlif nöqtələrinə etdiyi və edə biləcəyi hücumlar, Trampın İrana qarşı “maksimum təzyiq” siyasəti həyata keçirəcəyi arqumentini gücləndirir. Nəticə etibarilə Yəməndə İran tərəfindən dəstəklənən husilərə qarşı hərbi müdaxilələr Vaşinqtonun İranın bölgədəki nüfuzunu azaltmaq cəhdlərinin bir davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Tramp rəhbərliyi İrana qarşı “maksimum təzyiq” strategiyasını Fələstin, Livan, Suriya, Yəmən və İraq üzərindən həyata keçirir. İsrailin Qəzzaya qarşı hücumları Fələstindəki İran təsirini zəiflədirkən, Livanda “Hizbullah” təşkilatına qarşı davam edən hərbi əməliyyatlar İranın Livan üzərindəki nəzarətini zəiflədib. Yəməndə həyata keçirilən son hücumlar da, bu prosesin bir hissəsidir.

Husilər İranın Yəməndəki ən əhəmiyyətli vasitəçi qüvvəsi kimi, Qırmızı dəniz ticarət yollarını təhdid edərək bölgə balansını pozur. ABŞ və Böyük Britaniyanın bu hücumlarla husiləri zəiflətmək cəhdi İranın Yəməndəki mövcudluğunu azaltmaq istiqamətində bir addım kimi qiymətləndirilir. Lakin bu hücumlar bölgədəki gərginliyi azaltmaq əvəzinə daha çox qarşıdurmanı tətikləyə bilər. ABŞ-nin İsraili dəstəkləməyə davam etməsi və İrana qarşı təcavüzkar siyasətini davam etdirməsi bölgədəki bütün tərəfləri daha sərt və aqressiv bir siyasət izləməyə sövq edir. Yəməndəki hücumlar qısa müddətdə ABŞ-nin məqsədlərinə çatmasını təmin edə bilər, lakin uzun müddətdə bölgə müharibələrinin dərinləşməsinə və ABŞ-nin bölgədəki müttəfiqlərinin də zərər görməsinə səbəb ola bilər.

Bölgə müharibəsinin ayaq səsləri: Növbəti hədəf İraq mı?

ABŞ-nin Yəmən əməliyyatları bölgədəki vasitəçi müharibələrin daha da genişlənə biləcəyinə dair əhəmiyyətli siqnallar verir. Vaşinqtonun Yəməndən sonra növbəti hədəfinin İraq olması ehtimalı yüksəkdir. İraqda İrana yaxın olan “Həşdi Şabi” qrupları İranın bölgədəki ən əhəmiyyətli hərbi və siyasi vasitələrindən biri kimi görülür. Tramp rəhbərliyi İranın İraqdakı nüfuzunu qırmaq üçün “Həşdi Şabi” qruplarına qarşı sanksiyaları artırıb və bu qrupları hədəf alan əməliyyatlar üçün zəmin hazırlayıb.

İraq İran üçün həm iqtisadi, həm də strateji mərkəzdir. Tehran İraq vasitəsilə neft ticarəti edərək ABŞ sanksiyalarını aşır və bölgədəki vasitəçi qüvvələrini maliyyələşdirir. ABŞ-nin İraqdakı İran tərəfdarı qrupları hədəf alması İranın maliyyə mənbələrini kəsmək və bölgədəki nüfuzunu daha da zəiflətmək məqsədi daşıyır. Lakin bu proses İraq daxilində yeni bir qarşıdurma dalğasını tətikləyə bilər və ABŞ-nin bölgədə yeni bir hərbi münaqişəyə qoşulması ilə nəticələnə bilər.

İran və ABŞ: Gərginliyin yeni mərhələsi

ABŞ-nin Yəməndəki hücumları İranla birbaşa müharibəyə səbəb olmasa da, iki ölkə arasındakı gərginliyi artıra bilər. İran ABŞ ilə birbaşa müharibəyə girməkdən çəkinsə də, bölgədəki vasitəçi qüvvələrindən istifadə edərək qarşıdurma qabiliyyətinə malikdir. Husilər ABŞ-nin Yəməndəki mövcudluğunu və müttəfiqlərini hədəf alaraq cavab verə bilər. Bundan əlavə, İranın İraq, Suriya və Livandakı müttəfiq qrupları, ABŞ bazalarını və İsrail hədəflərini vura bilər.

Vaşinqton İrana qarşı təzyiqi artırarkən, Tehran da bölgədəki vasitəçi qüvvələri vasitəsilə müqavimət göstərməyə davam edəcək. Lakin bu prosesdə əsas zərəri bölgə sabitliyindən ən çox təsirlənəcək olan Yəmən, İraq, Livan və Suriya kimi ölkələr çəkəcək. ABŞ-nin “maksimum təzyiq” strategiyası, bölgəni daha böyük bir xaosa sürükləyə bilər və uzun müddətdə ABŞ-nin bölgədəki təhlükəsizlik siyasətinin uğursuz olmasına səbəb ola bilər.

Nəticə

ABŞ və Böyük Britaniyanın Yəmənə qarşı son hava hücumları yalnız husilərə qarşı hərbi əməliyyat olmaqdan daha çox, İrana qarşı daha böyük bir strategiyanın hissəsidir. Lakin bu proses bölgəni daha böyük bir müharibəyə sürükləmə riski daşıyır. İsrailin Qəzzadakı əməliyyatları və ABŞ-nin buna verdiyi dəstək, bölgədəki təzyiqi artıraraq İran-ABŞ xəttindəki gərginliyi qızışdırır. Bu şərtlər altında, ABŞ-nin Yaxın Şərqdə apardığı siyasət uzun müddət üçün bölgədə qeyri-sabitliyi dərinləşdirə bilər və bölgə müharibəsi riskini artıra bilər.

Asif Cəfərov
Ordu.az