Qısa müddətdə devriləcəyi gözlənilən Əsəd rejimi, xüsusilə Rusiya, İran və “Hizbullah”ın dəstəyi ilə gözləniləndən daha uzun müddət sağ qaldı. İŞİD və PKK/YPG kimi müxtəlif terror təşkilatlarının da meydanda yer aldığı suverenlik bölgüsü tənliyində Suriyalı müxalif qrupların əməliyyatları rejimi devirməyə müvəffəq olmadı və 2019-cu ildən etibarən qarşıdurmalar yarımstabil şəkildə davam etdi.
Lakin İŞİD-in meydandan böyük ölçüdə silinməsi, Rusiyanın Ukrayna müharibəsi səbəbindən qüvvələrinin bir hissəsini Suriya ərazisindən çıxarması, “Hizbullah”ın yüksək səviyyəli heyətinin İsrailin əməliyyatları ilə ortadan qaldırılması səbəbindən daxili məsələlərlə məşğul olması və İranın bölgədəki təsirinin zəifləməsi ilə uzun müddətdir müxalif qüvvələr tərəfindən planlaşdırılan rejimi çökdürmə əməliyyatının başlaması üçün uyğun zəmin yarandı.
Əslində müxalif qüvvələr gözlənilən əməliyyatı həyata keçirərək, qısa zamanda Dəməşqə daxil ola bilib. Rejimin arxasında dayanan dayaq çökəndə, rejimin dağılması kifayət qədər tez baş verdi. Beləliklə, 61 ildir Suriya xalqını zalım hərbi diktaturaya bənzər bir rejimlə idarə edən “Bəəs” rejimi süqut etdi. Təbii ki, Suriyada yeni nizamın necə formalaşacağı və hansı aktorların ön plana çıxacağı hələ məlum deyil. Bununla belə, masadakı suallardan biri də Əsədin və rejimi dəstəkləyən məsul şəxslərin törətdikləri insanlığa qarşı cinayətlərə və hərbi cinayətlərə görə mühakimə olunub-olunmayacağıdır. Bu sualın cavabını beynəlxalq hüquq və milli hüquqda məhkəmə araşdırması arasında fərq qoymaqla axtara bilərik.
Beynəlxalq məhkəmələrdə mühakimə olunmaq imkanı
Beynəlxalq hüquqda fərdlərin cinayət yurisdiksiyasına tabe olması mümkündür. Belə bir vəziyyət ya Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının keçmiş Yuqoslaviya və Ruanda üçün yaradılmış məhkəmələr kimi xüsusi məhkəmə yaratması, ya da Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi (BCM) tərəfindən mümkün ola bilər. BMT Təhlükəsizlik Şurası münaqişədən sonra regional məhkəmə yaratmaq əvəzinə, məsələni birbaşa BCM-ə verir. Əslində, Liviya və Darfur məsələləri BMT Təhlükəsizlik Şurasının qərarı ilə BCM-yə həvalə edilib.
BMT Təhlükəsizlik Şurası işi BCM-yə göndərdikdə, ərazisində cinayət törədilmiş ölkənin Roma Statutunun iştirakçısı olması vacib deyil. Əslində, Liviya və Sudan BCM-i yaradan Roma Statutunun tərəfləri olmasalar da, BCM-yə istinad etdilər. Bənzər şəkildə Suriyanın BCM-ə müraciət etməsi mümkündür. Lakin xatırladaq ki, belə bir müraciət dövlətlərin təqibi üçün deyil, bu torpaqlarda ayrı-ayrı şəxslər tərəfindən törədilən və Roma Statutunda göstərilən soyqırımı, insanlıq əleyhinə cinayətlər, hərbi cinayətlər və təcavüz cinayətlərinin təqibi üçün mümkün olacaq. BCM dövlətləri deyil, fərdləri mühakimə edir.
Təbii ki, Rusiyanın Suriya ilə bağlı belə bir prosesə veto qoyması ehtimalı gündəmə gələcək. Ancaq qeyd etmək lazımdır ki, proses üçün hətta Rusiyanın bitərəf qalması kifayət edəcək. Rusiya yeni administrasiya ilə razılığa gələrsə, veto hüququndan istifadə etməyə bilər. Bu halda Əsəd və onun idarəçilərinin Roma Statutunun cinayətlərinə görə mühakimə olunmasına yol açılacaq. Ancaq bu, mümkünsüz görünür.
İkinci, daha çox ehtimal edilən variant Suriyanın yeni administrasiya ilə Roma Statutunun iştirakçısı olmaqla və ya Məhkəmənin yurisdiksiyasını qəbul etdiyini bəyan etməklə, məsələni BCM-yə göndərməsidir. Əslində, dövlətlər 2002-ci il iyulun 1-də qüvvəyə minmiş Roma Statutuna sonradan qoşula bilərlər. Dövlətlər Statuta qoşulduqdan sonra da 2002-ci il iyulun 1-dən geriyə aparmamaq şərtiylə məsələni BCM-ə həvalə edə bilər.
Məsələn, Fələstin 2015-ci il yanvarın 1-də Məhkəmənin yurisdiksiyasını qəbul edib və 2015-ci il yanvarın 2-də Roma Statutuna qoşulma sənədini depozitariyə saxlamağa verib. Fələstin üçün status 2015-ci il aprelin 1-dən qüvvəyə minib. Lakin Fələstin 2014-cü il iyunun 13-dən etibarən törədilmiş cinayətlərin araşdırılmasını tələb edib. Bənzər şəkildə Suriya da Məhkəmənin yurisdiksiyasını qəbul edə və ya Roma Statutuna tərəf ola bilər və BCM-dən 2011-ci il martın 15-dən Suriya ərazisində baş verən hadisələri araşdırmağı tələb edə bilər. Lakin belə olan halda təkcə Əsədin və digər idarəçilərin deyil, müxalif qrupların üzvlərinin də mühakimə olunma ehtimalı gündəmə gələ bilər.
Milli qanunvericiliyə əsasən məhkəmə araşdırması imkanı
Əsədin və yüksək vəzifəli şəxslərin milli qanunvericiliyə uyğun olaraq mühakimə olunması da yenə birincisi Suriyada mühakimə etmə, ikincisi digər dövlətlərdə mühakimə etmə olmaqla, iki yerə ayrılaraq izah edilə bilər. Hər şeydən əvvəl Əsəd və onun rejiminin yüksək səviyyəli liderlərinin Suriya məhkəmələri qarşısında mühakimə olunması mümkündür. Əsəd və ailəsinin Rusiyaya sığındığı bildirilsə də, onun başqa ölkəyə gedəcəyi təqdirdə tutularaq, Suriyaya qaytarılması mümkündür. Lakin bu ssenaridə Əsəd rejiminin yüksək rütbəli məmurlarının mühakimə olunacağı daha çox mümkün görünür.
Yenə də bu sınaqlar Keçid Dövrü Ədaləti (Transitional Justice) təcrübələri vasitəsilə də həyata keçirilə bilər. Keçid Dövrü Ədaləti cəmiyyətin genişmiqyaslı qarşıdurmalara, zülmə, pozuntulara və keçmişin sui-istifadələrinə qarşı yönəlmiş səylərini ehtiva edən bütün prosesləri və mexanizmləri əhatə edir. Bu proseslər hesabatlılığı təmin etmək, ədaləti bərqərar etmək və konsensusa nail olmaq üçün həyata keçirilir.
Bu tədbirlər arasında həqiqətin üzə çıxarılması, istintaq və cinayət təqibi, təzminat mexanizmləri və yeni qanun pozuntularının təkrarlanmaması üçün həyata keçiriləcək müxtəlif tədbirlər, yaxud konstitusiya, hüquqi və institusional islahatlar, vətəndaş cəmiyyətinin gücləndirilməsi, anım tədbirləri, mədəni təşəbbüslər, arxivlərin qorunması və tarix təhsilinin yenidən təşkili kimi məsələlər yer ala bilər.
Əsəd və yüksək vəzifəli şəxslərin başqa dövlətlərdə də mühakimə edilməsi mümkündür. Əslində, Suriya hərbi kəşfiyyatının yüksək rütbəli zabiti Almaniyada insanlığa qarşı cinayətlər, o cümlədən qətl və işgəncələrə görə mühakimə olunub və həbs edilib. Fransada Şərqi Qutaya kimyəvi hücuma görə Əsəd və bəzi yüksək rütbəli generallara qarşı insanlığa qarşı cinayətlər ittihamı ilə istintaq başladılıb. Əslində istintaqın bu nöqtəsində Əsədin mühakimə edilə bilməyəcəyi iddia edilib və bu iddia Apellyasiya Məhkəməsi tərəfindən rədd edilib.
Avropa ölkələrində olduğu kimi, Əsəd və yüksək səviyyəli məmurlar Türkiyə Cinayət Məcəlləsinin 13-cü maddəsində göstərilən şərtlərə əməl olunması şərti ilə insanlığa qarşı cinayətlərdə (Türkiyə Cinayət Məcəlləsi 77-ci maddə) Türkiyə məhkəmələri qarşısında mühakimə oluna bilərlər. Lakin belə bir məhkəmə prosesi Türkiyə Cinayət Məcəlləsinin 13-cü maddəsinin 2-ci və 3-cü bəndlərinə uyğun olaraq ədliyyə nazirinin tələbinə bağlı olacaq.
Yekun olaraq qeyd edə bilərik ki, təkcə “Sednaya” həbsxanasında görülən yeni işgəncə faktları Əsədin və digər yüksək rütbəli məmurların insanlığa qarşı cinayətlərdə mühakimə oluna biləcəyinə dair sübut və ehtimal təşkil edir. Sübutların artacağı gözlənilir. Zərərçəkmişlərin ifadələri və digər yeni sübutlar artdıqca həm milli, həm də beynəlxalq məhkəmələrə müraciət etmək imkanı artacaq.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
