Bu cür məsələlər yəqin ki, iki ölkə arasında münasibətlərin o qədər də yaxşı olmadığından xəbər verir. Qazaxıstan prezidentinin “İzvestiya”da nəşr olunan müəllif məqaləsi bu təəssüratı daha da gücləndirir. Həmin məqalənin yeganə əhəmiyyətli vurğusu odur ki, Astana üç istilik elektrik stansiyasının tikintisi və bir dövlət regional elektrik stansiyasının modernləşdirilməsi layihəsini Rusiyaya təhvil verib.
Tokayevin məqaləsində Rusiyanın Qazaxıstanın atom elektrik stansiyasının tikintisində iştirakı barədə heç nə deyilmir ki, bu da məsələnin Putinlə danışıqların gündəliyinə daxil edilməməsi deməkdir. Burada isə təhsil və mədəniyyət sahəsində əməkdaşlıq sahəsində konkret nəticələr qeydə alınıb: Astanada Moskva Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun filialı, Omskda isə Qazaxıstanın Əl-Fərədi Universitetinin filialı fəaliyyət göstərəcək.
Putinin Astana səfəri ərəfəsində Qazaxıstanın “Tengrinesws” nəşri məlumat yayıb ki, Qazaxıstan gələn il Bakı-Ceyhan kəməri ilə neft ixracının həcmini 20 milyon tona çatdırmaq niyyətindədir. Üstəlik, hazırda Qazaxıstan bu istiqamətdə hər il cəmi 1 milyon yarım ton neft ixrac edir. Belə bir iddialı layihənin ictimailəşdirilməsi onu göstərir ki, Astana Rusiyadan asılılığını aradan qaldırmaq üçün enerji ixracını şaxələndirmək imkanları axtarır.
Rusiya prezidenti Qazaxıstana dövlət səfərini KTMT sammiti ilə birləşdirib. Təşkilatın Baş katibi İmanqali Tasmaqambetov öncədən sammitin gündəliyi haqqında danışıb. Ümumi-bölünməz Avrasiya təhlükəsizlik sistemi mövzusu ictimai müzakirə mövzusu deyil. Əvəzində KTMT ölkələri Tacikistanın Əfqanıstanla sərhədinin birgə mühafizəsi məsələsini müzakirə edir.
Əslində söhbət KTMT-nin sərhədini formalaşdırmaq layhəsindən gedir və bu, təbii ki, vahid-bölünməz Avrasiya təhlükəsizlik sisteminin çox fundamental komponentidir. Məsələ ondan ibarətdir ki, Tacikistan özünün Əfqanıstanla sərhədinin KTMT-nin tam nəzarətinə keçməsinə razı olacaqmı? Mərkəzi Asiya ölkələri arasında Özbəkistan və Türkmənistan da Əfqanıstanla həmsərhəddir, lakin onlar KTMT üzvü deyillər.
Belə çıxır ki, Əfqanıstandan Mərkəzi Asiyaya “tranzit” qeyri-sabitlik təhlükəsi varsa, o zaman Tacikistan-Əfqanıstan sərhədinin bağlanması problemi həll etmir: regionu “partlatmaqda” maraqlı olan qüvvələr bunu Özbəkistan və ya Türkmənistan vasitəsilə edə bilərlər. Bu baxımdan, Tasmaqambetovun “KTMT ABŞ-nin ATACMS raketləri ilə Rusiyaya zərbə endirməklə bağlı vəziyyəti müzakirə etməyəcək” müşahidəsi diqqət çəkir.
Yəni, Moskva müttəfiq ölkələrin liderlərinə Vaşinqtonla münasibətlərin gərginləşməsini və böhrandan çıxmaq perspektivlərini təqdim etmək niyyətində deyil. Putinin səfəri ərəfəsində Qazaxıstan prezidenti “İzvestiya”da dərc edilən məqaləsində dövlətlərin suverenliyinə hörmətin prioritet olduğunu bir daha vurğulayıb. KTMT-nin Tacikistanın Əfqanıstanla sərhədini hansı prinsiplə müdafiə edəcəyi Düşənbənin mövqeyindən asılı olacaq.
Tacikistan prezidenti Emoməli Rəhmon postsovet məkanının ağır siyasi fiqurlarından biri, Mərkəzi Asiyanın “sonuncu mogikanı”dır və qonşu Özbəkistandan fərqli olaraq Kabildəki “Taliban” hökumətini tanımır. Rusiya Dövlət Duması “Taliban” hərəkatını legitimləşdirən qanun layihəsini müzakirə etməyə hazırlaşır. Əfqanıstanla münasibətlərin qorunub saxlanılması və mümkün inkişafı Moskva üçün ondan imtina edə bilməyəcəyi geosiyasi resursdur.
Bəs Rusiya öz maraqlarını Mərkəzi Asiya ölkələri ilə necə uzlaşdıracaq? Həmin ölkələrdən ikisi KTMT üzvü deyil: Özbəkistan və Türkmənistan. Putin xüsusilə Astana və Daşkəndlə “müttəfiqlik münasibətləri”ni tarazlaşdıra biləcəkmi?
Asif Cəfərov
Ordu.az
