Gen sürücüsü bütün növləri öldürəcək: ağcaqanadları, gəmiriciləri və... siyahıdakı digərlərini

2020/04/mosqu-1587358305.jpg
Oxunub: 1778     14:44     20 Aprel 2020    
Bu yazı "gen sürücüsü" texnologiyasının müəlliflərindən birinin əsaslandırmasıdır və orijinalda "Skeptiklər Afrikada özləri yaşamalıdırlar" adlanır.

Buna şərh verməyə ehtiyac yoxdur. Buna görə də, sadəcə onu tam şəkildə tərcümə edirik.

Bütün növlərin hədəfə alınmasına imkan verən texnologiyanın yaradıcısı, malyariyanın olmadığı bir dünya haqqında danışdı.

Biologiyanın bəşəriyyətə nə verdiyinə dair suala çox uzun müddət və ya sadəcə iki kəlmə ilə cavab verilə bilər. Məsələn: antibiotiklər və çiçək xəstəliyi. Antibiotiklərin şöhrəti (hələ olduqca realdır) müqavimət elementlərinin inkişafı səbəbindən tədricən azalır. Çiçək xəstəliyi ilə vəziyyət daha yaxşıdır - xoşbəxtlikdən, onun geri qayıtması barədə narahat olmağa dəyməz. Lakin təəssüf ki, bu günə qədər xəstəliyin tamamilə məhv edilməsi unikal təcrübəsini təkrarlamaq mümkün olmayıb. İndi CRISPR/Cas9 gen tənzimləmə sisteminin icadı və molekulyar biologiyanın inkişafı sayəsində bəşəriyyət çiçək xəstəliyinə başqa bir xəstəlik də əlavə etmək şansına malikdir.

Bu əziyyət çəkən insanların sayına görə ən ciddi hesab edilən malyariya xəstəliyidir. Biz burada planetdə malyariyanın yayılmasını tamamilə dayandırmağa imkan verən gen sürücüsü texnologiyasının ortaya çıxması haqqında danışırıq. İdeya Anopheles cinsinin xüsusi, steril, genetik modifikasiya edilən ağcaqanadlarını yaratmaq və sonra onları ətraf mühitə buraxmaqdan ibarətdir. Bu texnologiyanın necə işlədiyini, hansı riskləri daşıdığını və ağcaqanad soyqırımının nə vaxt başlaya biləcəyi barədə, bu sahədə tanınan liderlərdən biri, Londonda İmperator Kollecinin əməkdaşı, professor Andrea Krisanti ilə söhbət etdik. Material Britaniya Şurasının və Moskvadakı Britaniya səfirliyinin təşkilatçılığı ilə "Böyük Britaniya və Rusiyanın Elm və Təhsil ili - 2017" tədbiri çərçivəsində hazırlanıb.

- Keçən ilin dekabr ayında, Meksikanın Kankun şəhərində keçirilən BMT komissiyasının iclasında, gen sürücülük texnologiyasının sınaq və araşdırmaları üçün moratorium tətbiq edilməsi təklifi müzakirə edildi. Müzakirə əsasında moratorium rədd edildi. Bu qərardan razı qaldığınıza inanırıq, lakin bunun qələbə və ya sadəcə qısa bir fasilə olduğu məlum olmadı. Keçən müddətdə baş verən hadisələr barədə nə deyə bilərsiniz?

- Əlbəttə ki, bu yalnız fasilədir. Düşünmürəm ki, burada son qələbə barədə danışmaq olar. İnanıram ki, yenə də genetik sürücünü qadağan etmək və ya başqa bir tənzimləmə forması tətbiq etmək çağırışlarını eşidəcəyik. Əslində biz qadağaları deyil, bir növ beynəlxalq qaydaların tətbiq olunmasını alqışlayırıq. Bu araşdırma ilə məşğul olan qurumların, yalnız İmperator Kollecinin deyil, həmçinin Harvard və Massaçusi Xəstəxanasının da məsuliyyətli və şəffaf təşkilatlar olaraq yaxşı bir nüfuza sahib olduqlarını bilirik. Moratoriumun qəbul edilməsi isə bu tədqiqatın dayandırılacağını deyil, onların daha az şəffaf yerlərdə aparılacağına səbəb olardı. Düşünmürəm ki, bu kiməsə lazım olsun.

Mənə elə gəlir ki, moratorium tətbiqi tələbi sadəcə tədqiqatın nədən ibarət olduğunu bilməməkdən, bəlkə də bizim tərəfdən ünsiyyət çatışmazlığından qaynaqlanıb. Çünki heç birmənalı əlaqə də baş tutmayıb: eko-fəalları nə narahat etdiyini bilmirik, bizdən də bir şey soruşan yoxdur. Nəticədə gen sürücüsünün əleyhdarları, bu texnologiyanın necə işlədiyi, nəyə qadir olduğu və nəyə qadir olmadığı ilə bağlı yalnış təsəvvür yaratdılar. Düşünürəm ki, qorxular əsasən "populyasiyada yayıla bilən genetik modifikasiya" sözləri ilə əlaqədardır. Çoxları bu sözləri eşidəndə dərhal belə "sürünənləri" bətndə öldürmək istəyirlər.

- Yaxşı, gəlin bir addım geri ataq və gen sürücüsünün həqiqətən necə işlədiyinə nəzər salaq ki, oxucumuz bütün bunları başa düşə bilsin.

- Düşünürəm ki, oxucunuz DNK-nin nə olduğunu bilir. Bu DNK canlı orqanizmdəki hər hansı bir molekula kimi parçalana bilir. Bu zaman boşluqlar əmələ gəlir. Yaxşı xəbər hüceyrənin bu boşluqları bərpa etməsindən ibarətdir. Bunu bərpa etməyin iki əsas yolu mövcuddur. Birinci yol sadəcə ayrılan ucları bir-birinə bağlayır (NHEJ yolu). Lakin bu yol ilk baxışdan göründüyü qədər yaxşı yol deyil. DNK-nin bir-birinə yaxın olan iki ucunu birləşdirən hüceyrə, bu uçların orijinal ardıcıllığını saxlayıb-saxlamadığını bilmir. Sərbəst qaldığı müddətdə ayrı-ayrı nukleotidlər onlardan qopa bilər. Sadəcə molekulun korlanan iki ucunu bağlasanız, vacib bir genə asanlıqla "səhv" hüceyrə daxil edə və ya onu tamamilə bloklaya bilərsiniz.

Boşluqları düzəltmək (təmir etmək) üçün daha mütərəqqi bir yol da mövcuddur. Cinsi cəhətdən çoxala bilən hər hansı bir orqanizm, ana və atadan aldıqları kimi, homoloji xromosomların üzərində formalaşan iki dəst genin mövcudluğuna əsaslanır. Zədələnmə xromosomların birində baş verərsə, onu düzəltmək üçün eyni genin cüt xromosomundakı toxunulmayan nüsxəsindən istifadə edə bilərsiniz. Bu vəziyyətdə, DNK-nin qırılma yerindəki ucları kəsilir, cüt xromosomdan biri ilə cütləşdirilir və zədələnən boşluq homoloji kopya əsasında bərpa olunur. Nəticədə kopyalama və yapışdırmanın bu prinsipi yaranır. Bu boşluqları düzəltmək üçün çox etibarlı və təsirli bir mexanizmdir. Yumurta və sperma əldə edilən cinsiyyət hüceyrələrində yalnız bu mexanizm işləyir. Və niyəsi başa düşüləndir: axı bu hüceyrələrdəki zədələr digərlərindən daha təhlükəlidir.

İndi bu təbii mexanizmlərdən bir gen sürücüsü əldə etmək üçün yalnız bir addım atılmalıdır. Sürücü bir gendə iki variantı olan orqanizmin yalnız birinin öz nəslinə keçirilməsini təmin edir. Sürücü meydana gəlmədikdə, klassik Mendel qanunları işləyir: hər iki gen variantı təsadüfi olaraq nəsillərə ötürülür. Buna görə də gen variantlarından birində məqsədli boşluq yaratmağı öyrənməliyik.

Həqiqətən burada homoloji rekombinasiya mexanizmini aktivləşdiririlir. Bu "ehtiyat" gen variantının, boşluğu meydana gətirən digərini əvəz edəcəyinə və bu dəyişikliklərin nəsillərə ötürülməsinə səbəb olacaq. Bunun sayəsində, Mendelin parçalanma qanunlarına zidd olaraq, sonrakı nəsillər eyni olacaq. Hamısı bundan ibarətdir: genetik sürücü, DNK-da nöqtə fasiləsi tətbiq etməklə təbii təmir sistemini aktivləşdirmək üçün bir yoldur.

Bu prinsipi nümayiş etdirən ağcaqanadların ilk eksperimental modelini biz beş il əvvəl inkişaf etdirdik. DNK fasilələrini tanıtmaq üçün orada maya mənşəli fermentlərin endonukleaz hominq adlanan xüsusi bir sinfindən istifadə edildi. Bu nukleazların problemi onların özlərinin, maya DNK-larını tanımaq üçün "tənzimlənməsindən" və ağcaqanad DNK-si üçün yenidən proqramlaşdırılmasının olduqca çətin olmasından ibarətdir. Çətin olsa da bu mümkündür.

Sonra CRISPR/Cas9 sistemi ortaya çıxdı, bunun köməyi ilə boşluqlar nuklein turşusunun istənilən yerində yaradıla bildi. Burada Cas9 nukleazasına hansı RNT-nin verildiyindən də çox şey asılıdır. Mexanizm tamamilə eynidır, buradakı yalnız texniki fərq mövcuddur.

Gördüyünüz kimi, gen sürücülərində xüsusilə mürəkkəb heç bir şey yoxdur. Bu, hər kəsin belə bir sınaq keçirə biləcəyi anlamına gəlirmi? Əlbətdə ki, xeyir. DNK-ya dəyişiklik etmək mexanizmindən əlavə burada bilinməli çox şey mövcuddur. Genin necə işlədiyini, dəyişiklik etmək üçün hansı genlərin uyğun olduğunu, onların təbliğatçılarının necə və nə vaxt işlədiyini, populyasiyanın necə qurulduğunu və s. başa düşməlisiniz. Bu, qarajda tamamlana biləcək tələbə layihəsi deyil. Mediada bu texnologiyanın həyata keçirilməsi asan olduğu üçün çox təhlükəli olması barədə qəribə hay-küy yaranıb. Xeyr, bu yalnız kağız üzərində sadədir. Praktikada, əlbəttə ki, hər şey daha mürəkkəbdir.

- Siz necə düşünürsünüz, bu qorxuların hansı hissəsi bu texnologiyanın təbiətinin dərk edilməməsi ilə bağlıdır, hansı hissəsi isə həqiqətən əsaslandırılıb və mövcud olmaq hüququna malikdir?

- Mənə elə gəlir ki, gen sürücüsünün ümumi anlaşılmazlığı CRISPR texnologiyası ətrafındakı bu hay-küy ilə izah olunur. İnsan geninin və xərçəng immunoterapiyasının diktə edilməsi - bunların hamısı CRISPR texnologiyasına zərərli sensasiya görünüşü verir və nəticədə bu texnologiyanın tətbiq edildiyi bütün tədqiqatlara köçürülür. Bu birincisidir. İkincisi isə bəzi CRISPR ekspertlərinin özləri, deyək ki, konstruktiv dialoqa kömək etməyən açıqlamalar verdilər. Bilirsiniz, bu, ixtiranın vacibliyini və yeniliyini vurğulamaq üçün ən uğurlu yol deyildi (CRISPR ilə yaranan bu vəziyyətdə mübahisə etmək ağılsızlıq olardı).

İş ondadır ki, dörd il əvvəl biz eyni seçilən (hominq) endonukleazlardan istifadə etdiyimiz CRISPR sisteminin əvəzində yalnız fərqlənən eyni gen idarəetmə sistemi üzərində işləyirdik. "Təbiət" dərgisində bir məqalə dərc etdik, çox sayda media işimiz haqqında yazdı, bütün bunları dəlilik adlandıran, BMT-də müzakirə etməyə və qadağan edilməsi çağırışları və s. edən olmadı. Beləliklə, bütün bu hay-küy, yəqin ki, risklərin real müzakirəsi ilə bağlı deyil, qorxuram ki, bu yalnız müəyyən bir texnologiyanın imici, sadəcə onun ictimai qavranması ilə bağlıdır.

- Gen sürücüsünə qayıdaq. Malyariya ağcaqanadlarının tamamilə məhv edilməsi kimi son hədəfdən çəkilsək, o zaman biz indi hardayıq? Malyariya olmayan dünyaya daxil olmaq üçün başqa nə etmək lazımdır?

- Deyərdim ki, biz üç əsas addım atmalıyıq. Birincisi, davamlılığın mümkün ortaya çıxması ilə mübarizə aparmaq üçün etibarlı bir sistem yaratmaq lazımdır.

İkincisi, gen sürücüsünün həqiqi populyasiyalarda, laboratoriya divarları xaricindəki real şəraitdə necə işlədiyinə dair məlumat toplamaq lazım olacaq. Biz onsuz da "yarı məhdud sahə tətqiqatları" (large semi-confined field reliese) istiqamətində fəal işləyirik.

- Sakit okeanın bəzi təcrid olunan adalarında ağcaqanadları buraxacaqsınız?

- Əlbəttə ki, xeyr. Yalnız çox böyük həcmə malik otaqları təsəvvür edin, orada tropik şərait yaradılacaq. Həm də yalnız temperatur və rütubətdə deyil, həmçinin bitki, işıq, illik iqlim dəyişikliyi və s.-ə malik belə bir eksperimental sahə İtaliyada yaradılır. Bu minlərlə ağcaqanadın həyatını, qida zəncirini, çoxalmasını, müxtəlif növ ağcaqanadların bir-birinə təsirini və s. izləməyə imkan verəcək.

Bu, tədqiqatın çox vacib bir ilkin mərhələsidir, çünki populyasiyada genlərin paylanması, ağcaqanadların yetişdirilməsi sürətindən və həqiqətdə bunun necə baş verdiyindən birbaşa asılıdır. Lakin bizim hələ GM ağcaqanadları haqqında məlumatımız mövcud deyil. Yalnız bir misal çəkəcəm. İndi həşərat yetişdirdiyimiz laboratoriya mühitində 30-46 gün yaşayır və hər biri təxminən 50 nəsli verir. Təbiətdə isə ağcaqanadlar isə orta hesabla cəmi 16 gün yaşayırlar, onların nəslinin sayı 12-yə yaxındır. Bu böyük fərqdir. Bunun səbəbi, laboratoriya şəraitində mövcud olan təbii seçim təzyiqinin təbiətdə olmamasıdır. Zəruri genlərin populyasiyada nə qədər tez yayılacağını, GM ağcaqanadların vəhşi qohumları ilə rəqabət apara biləcəyini əvvəlcədən hesablamaq istəyiriksə, bu məlumatları əldə etməli və modelləşdirmədə nəzərə almalıyıq. Bu cür təcrübələrin aparılması çox böyük sərmayə tələb edir. Bu işdə İtaliya hökuməti, "Bill və Melinda Geyts" Fondu bizə kömək edir. "Microsoft" Təsisçi Fondunun maliyyələşdirilməsinin ümumi həcmi 75 milyon dollardır.

Ümumiyyətlə, işimiz bir neçə mərhələyə bölünür: əvvəlcə işlər adi laboratoriyada keçirildi. Sonra böyük otaqlarda məhdud sahə sınaqları, ondan sonra təcrid olunan mühitdə sınaqlar baş tutdu. Nəhayət təbiətdə tammiqyaslı sınaqlar başladı. Geniş miqyaslı sınaq nöqtəsinə yaxınlaşan zaman, indikindən daha çox real məlumat toplanacaq. Gen sürücüsünün nəyə qadir olduğunu o zaman daha yaxşı biləcəyik.

Əlbəttə ki, GM ağcaqanadlarını vəhşi təbiətə buraxmaq və ya buraxmamaq barədə qərarı biz verməyəcəyik. Bu qərar malyariya ilə mübarizə aparacaq ölkələrin səlahiyyətliləri tərəfindən qəbul ediləcək. Bizim vəzifəmiz, bütün tərəflərə texnologiyanın səmərəliliyi və təhlükəsizliyi barədə düzgün və etibarlı məlumatlar verməkdir. Lakin vurğulamaq istəyirəm: moratoriumun tərəfdarlarının da dediyi kimi, sahə məlumatları alınmazdan əvvəl tədqiqatların dayandırılması, tamamilə məsuliyyətsiz mövqedir. Bu cür aktivistlərin Afrikaya getməsi və malyariyadan birbaşa əziyyət çəkən insanların yaşadığı şəraitdə yaşamaları daha yaxşı olardı.

- Yəni həm texniki, həm də siyasi baxımdan hər şey yaxşı gedərsə, malyariya əleyhinə ağcaqanadların sərbəst buraxılacağı ilk platforma Afrika olacaq?

- Əlbətdə. Ən çox ehtiyac duyulan yer buradır.

Əslində malyariyanın başqa üsullarla, heç bir genetik sürücüsüz idarə edilə biləcəyini söyləsəm, Sizə böyük bir sirr açmış olmaram. İnsektisidlərin istifadəsi, malyariya əleyhinə torların istifadəsi və ətraf mühitə nəzarət (məsələn, bataqlıqların qurudulması) kimi sübut edilən üsullar mövcuddur. Bütün bu vəsaitlər hərtərəfli və vicdanla istifadə olunarsa, malyariyayaya qalib gəlmək mümkündür.

Axı Avropada, Amerikada və Rusiyada onu məhv ediblər. Rusiya 2012-ci ildə malyariyadan rəsmi olaraq azad olunub. Lakin Afrikada belə bir yanaşma, təəssüf ki, hələ də işləmir. Bunun üçün siyasi sabitlik, geniş planlaşdırma üfüqi, əhəmiyyətli mənbələr və inkişaf etmiş infrastruktur tələb olunur. Afrika tarixinə baxın, heç olmasa bu şərtləri təmin edəcək bir ölkə varmı...

- Botsvana?

- Bəli, Botsvana yaxşı bir nümunədir, orada malyariya xəstəliyinə qarşı çox uğurla mübarizə aparılır. Ümumiyyətlə qitənin cənubunda. Niyə orada alınır? Çünki nisbi siyasi sabitlik və bir növ ehtiyatlar mövcuddur, bu mənada bəzi şeylər "dəst kimi satılır". Bütün qitənin miqyasında danışarkən, bu şəkildə malyariyanın tamamilə məhv edilməsi ən azı əlli il tələb edəcək. Biz bunun öz-özünə baş verəcəyini gözləməyə hazırıqmı?

Mən gen sürücüsünün Afrikaya potensial olaraq gətirə biləcəyi dəyişiklikləri mobil inqilabla müqayisə edərdim. Mobil rabitə qitəyə gəlməzdən əvvəl burada rabitə çox məhdud idi. Çünki klassik telefonlaşdırma infrastrukturu üçün çox böyük sərmayə tələb edirdi: yol, kabel çəkmək, telefon qovşaqlarının şəbəkəsini yaratmaq lazım idi. Belə xərclər olmadan işləyən cib telefonlarının görünüşü gözlənilmədən həm iş adamlarına, həm də adi insanlara yeni imkanlar qazandırdı.

Bu məsələn, savadlılığın artmasına böyük töhfə verdi: zənglər hələ olduqca baha olduğundan afrikalılar SMS-lərdən aktiv istifadə edirlər, bunun üçün isə oxumaq və yazmaq bacarığınız olmalıdır. Təəccüblüdür ki, bu Afrikada mobil texnologiyaların inkişafının ən vacib nəticələrindən biridir. Gen sürücülük texnologiyası da eyni şəkildə işləməlidir: Afrikadakı vəziyyətin real dəyişməsi üçün tələb olunan logistika xərclərini və infrastruktur sərmayələrini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmalıdır.

- Ağcaqanadlar yalnız malyariyanın daşıyıcısıdır və onun törədiciləri deyil. Lakin Siz malyariyanın plazmasını deyil, onları özünü məhv edəcəksiniz. Bəlkə ağcaqanadlara yazığımız gəlsin, onları məhv etməyək, sadəcə xəstəliyə qarşı davamlı olmasını təmin edək?

- Güman edirik ki, sürücüyə malik genetik konstruksiyanı vəhşi təbiətə buraxdıqdan sonra Siz ona nəzarəti dayandıracaqsınız. O, təbii seçimin iştirakçısı olacaq və inkişaf etməyə başlayır. Bu kimə lazımdır?

Əksinə, onların tam sterilliyinə səbəb olan bir genetik quruluşu olan ağcaqanad istehsal etsək, burada yalnız iki ssenari mümkündür. Ya sürücü işləməyəcək və GM ağcaqanadlar sadəcə təbii yolla yox olacaq. Ya da işləyəcək, sonra isə onların artımı kəskin azalacaq. Bir müddət sonra, əgər həqiqətən istəsəniz, nəzəri olaraq sağlam vəhşi tipli ağcaqanadları ətraf mühitə buraxa biləcəksiniz. Burada əsas odur ki, xəstəliyin yayılması dayanacaq və Siz prosesi dönməz hala gətirəcək zaman pəncərəsinə malik olacaqsınız.

Malyariya gen sürücülük texnologiyasının tətbiqinin ən ciddi və real sahəsidir. Lakin eyni yanaşma digər növlər üçün, məsələn məməliləri və gəmiriciləri məhv etmək üçün də istifadə edilə bilər.

Gen sürücüsü üçün gəmiricilər iki nömrəli məqsəddir. Bildiyiniz kimi, onlar tarixən heç vaxt məməlilərin mövcud olmadığı yerlərə insanlar tərəfindən gətirilib və əsl ekoloji fəlakətə çevrilib. Və bu yerlərə yüz minlərlə təcrid olunmuş adalar aiddir. Və onlara qarşı mübarizə çox böyük vəsait tələb edir və bu mübarizə zəhərlər, viruslar, xüsusi çəpərlər vasitəsilə aparılmasından asılı olmayaraq, heç vaxt uğurlu olmayıb. Biz xüsusi olaraq məməlilərlə məşğul deyilik, lakin bu işlər digər laboratoriyalarda, məsələn ABŞ-da artıq aparılır. Beləliklə, siçanlar, siçovullar, ola bilsin ki, dovşanlar da yaxın gələcəkdəki gen sürücüsü üçün çox real hədəflərə çevriləcək.

Yazı Aleksandr Yerşovun müsahibəsi əsasında hazırlanıb
Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Gen-sürücüsü   Malyariya  


Gen sürücüsü bütün növləri öldürəcək: ağcaqanadları, gəmiriciləri və... siyahıdakı digərlərini

2020/04/mosqu-1587358305.jpg
Oxunub: 1779     14:44     20 Aprel 2020    
Bu yazı "gen sürücüsü" texnologiyasının müəlliflərindən birinin əsaslandırmasıdır və orijinalda "Skeptiklər Afrikada özləri yaşamalıdırlar" adlanır.

Buna şərh verməyə ehtiyac yoxdur. Buna görə də, sadəcə onu tam şəkildə tərcümə edirik.

Bütün növlərin hədəfə alınmasına imkan verən texnologiyanın yaradıcısı, malyariyanın olmadığı bir dünya haqqında danışdı.

Biologiyanın bəşəriyyətə nə verdiyinə dair suala çox uzun müddət və ya sadəcə iki kəlmə ilə cavab verilə bilər. Məsələn: antibiotiklər və çiçək xəstəliyi. Antibiotiklərin şöhrəti (hələ olduqca realdır) müqavimət elementlərinin inkişafı səbəbindən tədricən azalır. Çiçək xəstəliyi ilə vəziyyət daha yaxşıdır - xoşbəxtlikdən, onun geri qayıtması barədə narahat olmağa dəyməz. Lakin təəssüf ki, bu günə qədər xəstəliyin tamamilə məhv edilməsi unikal təcrübəsini təkrarlamaq mümkün olmayıb. İndi CRISPR/Cas9 gen tənzimləmə sisteminin icadı və molekulyar biologiyanın inkişafı sayəsində bəşəriyyət çiçək xəstəliyinə başqa bir xəstəlik də əlavə etmək şansına malikdir.

Bu əziyyət çəkən insanların sayına görə ən ciddi hesab edilən malyariya xəstəliyidir. Biz burada planetdə malyariyanın yayılmasını tamamilə dayandırmağa imkan verən gen sürücüsü texnologiyasının ortaya çıxması haqqında danışırıq. İdeya Anopheles cinsinin xüsusi, steril, genetik modifikasiya edilən ağcaqanadlarını yaratmaq və sonra onları ətraf mühitə buraxmaqdan ibarətdir. Bu texnologiyanın necə işlədiyini, hansı riskləri daşıdığını və ağcaqanad soyqırımının nə vaxt başlaya biləcəyi barədə, bu sahədə tanınan liderlərdən biri, Londonda İmperator Kollecinin əməkdaşı, professor Andrea Krisanti ilə söhbət etdik. Material Britaniya Şurasının və Moskvadakı Britaniya səfirliyinin təşkilatçılığı ilə "Böyük Britaniya və Rusiyanın Elm və Təhsil ili - 2017" tədbiri çərçivəsində hazırlanıb.

- Keçən ilin dekabr ayında, Meksikanın Kankun şəhərində keçirilən BMT komissiyasının iclasında, gen sürücülük texnologiyasının sınaq və araşdırmaları üçün moratorium tətbiq edilməsi təklifi müzakirə edildi. Müzakirə əsasında moratorium rədd edildi. Bu qərardan razı qaldığınıza inanırıq, lakin bunun qələbə və ya sadəcə qısa bir fasilə olduğu məlum olmadı. Keçən müddətdə baş verən hadisələr barədə nə deyə bilərsiniz?

- Əlbəttə ki, bu yalnız fasilədir. Düşünmürəm ki, burada son qələbə barədə danışmaq olar. İnanıram ki, yenə də genetik sürücünü qadağan etmək və ya başqa bir tənzimləmə forması tətbiq etmək çağırışlarını eşidəcəyik. Əslində biz qadağaları deyil, bir növ beynəlxalq qaydaların tətbiq olunmasını alqışlayırıq. Bu araşdırma ilə məşğul olan qurumların, yalnız İmperator Kollecinin deyil, həmçinin Harvard və Massaçusi Xəstəxanasının da məsuliyyətli və şəffaf təşkilatlar olaraq yaxşı bir nüfuza sahib olduqlarını bilirik. Moratoriumun qəbul edilməsi isə bu tədqiqatın dayandırılacağını deyil, onların daha az şəffaf yerlərdə aparılacağına səbəb olardı. Düşünmürəm ki, bu kiməsə lazım olsun.

Mənə elə gəlir ki, moratorium tətbiqi tələbi sadəcə tədqiqatın nədən ibarət olduğunu bilməməkdən, bəlkə də bizim tərəfdən ünsiyyət çatışmazlığından qaynaqlanıb. Çünki heç birmənalı əlaqə də baş tutmayıb: eko-fəalları nə narahat etdiyini bilmirik, bizdən də bir şey soruşan yoxdur. Nəticədə gen sürücüsünün əleyhdarları, bu texnologiyanın necə işlədiyi, nəyə qadir olduğu və nəyə qadir olmadığı ilə bağlı yalnış təsəvvür yaratdılar. Düşünürəm ki, qorxular əsasən "populyasiyada yayıla bilən genetik modifikasiya" sözləri ilə əlaqədardır. Çoxları bu sözləri eşidəndə dərhal belə "sürünənləri" bətndə öldürmək istəyirlər.

- Yaxşı, gəlin bir addım geri ataq və gen sürücüsünün həqiqətən necə işlədiyinə nəzər salaq ki, oxucumuz bütün bunları başa düşə bilsin.

- Düşünürəm ki, oxucunuz DNK-nin nə olduğunu bilir. Bu DNK canlı orqanizmdəki hər hansı bir molekula kimi parçalana bilir. Bu zaman boşluqlar əmələ gəlir. Yaxşı xəbər hüceyrənin bu boşluqları bərpa etməsindən ibarətdir. Bunu bərpa etməyin iki əsas yolu mövcuddur. Birinci yol sadəcə ayrılan ucları bir-birinə bağlayır (NHEJ yolu). Lakin bu yol ilk baxışdan göründüyü qədər yaxşı yol deyil. DNK-nin bir-birinə yaxın olan iki ucunu birləşdirən hüceyrə, bu uçların orijinal ardıcıllığını saxlayıb-saxlamadığını bilmir. Sərbəst qaldığı müddətdə ayrı-ayrı nukleotidlər onlardan qopa bilər. Sadəcə molekulun korlanan iki ucunu bağlasanız, vacib bir genə asanlıqla "səhv" hüceyrə daxil edə və ya onu tamamilə bloklaya bilərsiniz.

Boşluqları düzəltmək (təmir etmək) üçün daha mütərəqqi bir yol da mövcuddur. Cinsi cəhətdən çoxala bilən hər hansı bir orqanizm, ana və atadan aldıqları kimi, homoloji xromosomların üzərində formalaşan iki dəst genin mövcudluğuna əsaslanır. Zədələnmə xromosomların birində baş verərsə, onu düzəltmək üçün eyni genin cüt xromosomundakı toxunulmayan nüsxəsindən istifadə edə bilərsiniz. Bu vəziyyətdə, DNK-nin qırılma yerindəki ucları kəsilir, cüt xromosomdan biri ilə cütləşdirilir və zədələnən boşluq homoloji kopya əsasında bərpa olunur. Nəticədə kopyalama və yapışdırmanın bu prinsipi yaranır. Bu boşluqları düzəltmək üçün çox etibarlı və təsirli bir mexanizmdir. Yumurta və sperma əldə edilən cinsiyyət hüceyrələrində yalnız bu mexanizm işləyir. Və niyəsi başa düşüləndir: axı bu hüceyrələrdəki zədələr digərlərindən daha təhlükəlidir.

İndi bu təbii mexanizmlərdən bir gen sürücüsü əldə etmək üçün yalnız bir addım atılmalıdır. Sürücü bir gendə iki variantı olan orqanizmin yalnız birinin öz nəslinə keçirilməsini təmin edir. Sürücü meydana gəlmədikdə, klassik Mendel qanunları işləyir: hər iki gen variantı təsadüfi olaraq nəsillərə ötürülür. Buna görə də gen variantlarından birində məqsədli boşluq yaratmağı öyrənməliyik.

Həqiqətən burada homoloji rekombinasiya mexanizmini aktivləşdiririlir. Bu "ehtiyat" gen variantının, boşluğu meydana gətirən digərini əvəz edəcəyinə və bu dəyişikliklərin nəsillərə ötürülməsinə səbəb olacaq. Bunun sayəsində, Mendelin parçalanma qanunlarına zidd olaraq, sonrakı nəsillər eyni olacaq. Hamısı bundan ibarətdir: genetik sürücü, DNK-da nöqtə fasiləsi tətbiq etməklə təbii təmir sistemini aktivləşdirmək üçün bir yoldur.

Bu prinsipi nümayiş etdirən ağcaqanadların ilk eksperimental modelini biz beş il əvvəl inkişaf etdirdik. DNK fasilələrini tanıtmaq üçün orada maya mənşəli fermentlərin endonukleaz hominq adlanan xüsusi bir sinfindən istifadə edildi. Bu nukleazların problemi onların özlərinin, maya DNK-larını tanımaq üçün "tənzimlənməsindən" və ağcaqanad DNK-si üçün yenidən proqramlaşdırılmasının olduqca çətin olmasından ibarətdir. Çətin olsa da bu mümkündür.

Sonra CRISPR/Cas9 sistemi ortaya çıxdı, bunun köməyi ilə boşluqlar nuklein turşusunun istənilən yerində yaradıla bildi. Burada Cas9 nukleazasına hansı RNT-nin verildiyindən də çox şey asılıdır. Mexanizm tamamilə eynidır, buradakı yalnız texniki fərq mövcuddur.

Gördüyünüz kimi, gen sürücülərində xüsusilə mürəkkəb heç bir şey yoxdur. Bu, hər kəsin belə bir sınaq keçirə biləcəyi anlamına gəlirmi? Əlbətdə ki, xeyir. DNK-ya dəyişiklik etmək mexanizmindən əlavə burada bilinməli çox şey mövcuddur. Genin necə işlədiyini, dəyişiklik etmək üçün hansı genlərin uyğun olduğunu, onların təbliğatçılarının necə və nə vaxt işlədiyini, populyasiyanın necə qurulduğunu və s. başa düşməlisiniz. Bu, qarajda tamamlana biləcək tələbə layihəsi deyil. Mediada bu texnologiyanın həyata keçirilməsi asan olduğu üçün çox təhlükəli olması barədə qəribə hay-küy yaranıb. Xeyr, bu yalnız kağız üzərində sadədir. Praktikada, əlbəttə ki, hər şey daha mürəkkəbdir.

- Siz necə düşünürsünüz, bu qorxuların hansı hissəsi bu texnologiyanın təbiətinin dərk edilməməsi ilə bağlıdır, hansı hissəsi isə həqiqətən əsaslandırılıb və mövcud olmaq hüququna malikdir?

- Mənə elə gəlir ki, gen sürücüsünün ümumi anlaşılmazlığı CRISPR texnologiyası ətrafındakı bu hay-küy ilə izah olunur. İnsan geninin və xərçəng immunoterapiyasının diktə edilməsi - bunların hamısı CRISPR texnologiyasına zərərli sensasiya görünüşü verir və nəticədə bu texnologiyanın tətbiq edildiyi bütün tədqiqatlara köçürülür. Bu birincisidir. İkincisi isə bəzi CRISPR ekspertlərinin özləri, deyək ki, konstruktiv dialoqa kömək etməyən açıqlamalar verdilər. Bilirsiniz, bu, ixtiranın vacibliyini və yeniliyini vurğulamaq üçün ən uğurlu yol deyildi (CRISPR ilə yaranan bu vəziyyətdə mübahisə etmək ağılsızlıq olardı).

İş ondadır ki, dörd il əvvəl biz eyni seçilən (hominq) endonukleazlardan istifadə etdiyimiz CRISPR sisteminin əvəzində yalnız fərqlənən eyni gen idarəetmə sistemi üzərində işləyirdik. "Təbiət" dərgisində bir məqalə dərc etdik, çox sayda media işimiz haqqında yazdı, bütün bunları dəlilik adlandıran, BMT-də müzakirə etməyə və qadağan edilməsi çağırışları və s. edən olmadı. Beləliklə, bütün bu hay-küy, yəqin ki, risklərin real müzakirəsi ilə bağlı deyil, qorxuram ki, bu yalnız müəyyən bir texnologiyanın imici, sadəcə onun ictimai qavranması ilə bağlıdır.

- Gen sürücüsünə qayıdaq. Malyariya ağcaqanadlarının tamamilə məhv edilməsi kimi son hədəfdən çəkilsək, o zaman biz indi hardayıq? Malyariya olmayan dünyaya daxil olmaq üçün başqa nə etmək lazımdır?

- Deyərdim ki, biz üç əsas addım atmalıyıq. Birincisi, davamlılığın mümkün ortaya çıxması ilə mübarizə aparmaq üçün etibarlı bir sistem yaratmaq lazımdır.

İkincisi, gen sürücüsünün həqiqi populyasiyalarda, laboratoriya divarları xaricindəki real şəraitdə necə işlədiyinə dair məlumat toplamaq lazım olacaq. Biz onsuz da "yarı məhdud sahə tətqiqatları" (large semi-confined field reliese) istiqamətində fəal işləyirik.

- Sakit okeanın bəzi təcrid olunan adalarında ağcaqanadları buraxacaqsınız?

- Əlbəttə ki, xeyr. Yalnız çox böyük həcmə malik otaqları təsəvvür edin, orada tropik şərait yaradılacaq. Həm də yalnız temperatur və rütubətdə deyil, həmçinin bitki, işıq, illik iqlim dəyişikliyi və s.-ə malik belə bir eksperimental sahə İtaliyada yaradılır. Bu minlərlə ağcaqanadın həyatını, qida zəncirini, çoxalmasını, müxtəlif növ ağcaqanadların bir-birinə təsirini və s. izləməyə imkan verəcək.

Bu, tədqiqatın çox vacib bir ilkin mərhələsidir, çünki populyasiyada genlərin paylanması, ağcaqanadların yetişdirilməsi sürətindən və həqiqətdə bunun necə baş verdiyindən birbaşa asılıdır. Lakin bizim hələ GM ağcaqanadları haqqında məlumatımız mövcud deyil. Yalnız bir misal çəkəcəm. İndi həşərat yetişdirdiyimiz laboratoriya mühitində 30-46 gün yaşayır və hər biri təxminən 50 nəsli verir. Təbiətdə isə ağcaqanadlar isə orta hesabla cəmi 16 gün yaşayırlar, onların nəslinin sayı 12-yə yaxındır. Bu böyük fərqdir. Bunun səbəbi, laboratoriya şəraitində mövcud olan təbii seçim təzyiqinin təbiətdə olmamasıdır. Zəruri genlərin populyasiyada nə qədər tez yayılacağını, GM ağcaqanadların vəhşi qohumları ilə rəqabət apara biləcəyini əvvəlcədən hesablamaq istəyiriksə, bu məlumatları əldə etməli və modelləşdirmədə nəzərə almalıyıq. Bu cür təcrübələrin aparılması çox böyük sərmayə tələb edir. Bu işdə İtaliya hökuməti, "Bill və Melinda Geyts" Fondu bizə kömək edir. "Microsoft" Təsisçi Fondunun maliyyələşdirilməsinin ümumi həcmi 75 milyon dollardır.

Ümumiyyətlə, işimiz bir neçə mərhələyə bölünür: əvvəlcə işlər adi laboratoriyada keçirildi. Sonra böyük otaqlarda məhdud sahə sınaqları, ondan sonra təcrid olunan mühitdə sınaqlar baş tutdu. Nəhayət təbiətdə tammiqyaslı sınaqlar başladı. Geniş miqyaslı sınaq nöqtəsinə yaxınlaşan zaman, indikindən daha çox real məlumat toplanacaq. Gen sürücüsünün nəyə qadir olduğunu o zaman daha yaxşı biləcəyik.

Əlbəttə ki, GM ağcaqanadlarını vəhşi təbiətə buraxmaq və ya buraxmamaq barədə qərarı biz verməyəcəyik. Bu qərar malyariya ilə mübarizə aparacaq ölkələrin səlahiyyətliləri tərəfindən qəbul ediləcək. Bizim vəzifəmiz, bütün tərəflərə texnologiyanın səmərəliliyi və təhlükəsizliyi barədə düzgün və etibarlı məlumatlar verməkdir. Lakin vurğulamaq istəyirəm: moratoriumun tərəfdarlarının da dediyi kimi, sahə məlumatları alınmazdan əvvəl tədqiqatların dayandırılması, tamamilə məsuliyyətsiz mövqedir. Bu cür aktivistlərin Afrikaya getməsi və malyariyadan birbaşa əziyyət çəkən insanların yaşadığı şəraitdə yaşamaları daha yaxşı olardı.

- Yəni həm texniki, həm də siyasi baxımdan hər şey yaxşı gedərsə, malyariya əleyhinə ağcaqanadların sərbəst buraxılacağı ilk platforma Afrika olacaq?

- Əlbətdə. Ən çox ehtiyac duyulan yer buradır.

Əslində malyariyanın başqa üsullarla, heç bir genetik sürücüsüz idarə edilə biləcəyini söyləsəm, Sizə böyük bir sirr açmış olmaram. İnsektisidlərin istifadəsi, malyariya əleyhinə torların istifadəsi və ətraf mühitə nəzarət (məsələn, bataqlıqların qurudulması) kimi sübut edilən üsullar mövcuddur. Bütün bu vəsaitlər hərtərəfli və vicdanla istifadə olunarsa, malyariyayaya qalib gəlmək mümkündür.

Axı Avropada, Amerikada və Rusiyada onu məhv ediblər. Rusiya 2012-ci ildə malyariyadan rəsmi olaraq azad olunub. Lakin Afrikada belə bir yanaşma, təəssüf ki, hələ də işləmir. Bunun üçün siyasi sabitlik, geniş planlaşdırma üfüqi, əhəmiyyətli mənbələr və inkişaf etmiş infrastruktur tələb olunur. Afrika tarixinə baxın, heç olmasa bu şərtləri təmin edəcək bir ölkə varmı...

- Botsvana?

- Bəli, Botsvana yaxşı bir nümunədir, orada malyariya xəstəliyinə qarşı çox uğurla mübarizə aparılır. Ümumiyyətlə qitənin cənubunda. Niyə orada alınır? Çünki nisbi siyasi sabitlik və bir növ ehtiyatlar mövcuddur, bu mənada bəzi şeylər "dəst kimi satılır". Bütün qitənin miqyasında danışarkən, bu şəkildə malyariyanın tamamilə məhv edilməsi ən azı əlli il tələb edəcək. Biz bunun öz-özünə baş verəcəyini gözləməyə hazırıqmı?

Mən gen sürücüsünün Afrikaya potensial olaraq gətirə biləcəyi dəyişiklikləri mobil inqilabla müqayisə edərdim. Mobil rabitə qitəyə gəlməzdən əvvəl burada rabitə çox məhdud idi. Çünki klassik telefonlaşdırma infrastrukturu üçün çox böyük sərmayə tələb edirdi: yol, kabel çəkmək, telefon qovşaqlarının şəbəkəsini yaratmaq lazım idi. Belə xərclər olmadan işləyən cib telefonlarının görünüşü gözlənilmədən həm iş adamlarına, həm də adi insanlara yeni imkanlar qazandırdı.

Bu məsələn, savadlılığın artmasına böyük töhfə verdi: zənglər hələ olduqca baha olduğundan afrikalılar SMS-lərdən aktiv istifadə edirlər, bunun üçün isə oxumaq və yazmaq bacarığınız olmalıdır. Təəccüblüdür ki, bu Afrikada mobil texnologiyaların inkişafının ən vacib nəticələrindən biridir. Gen sürücülük texnologiyası da eyni şəkildə işləməlidir: Afrikadakı vəziyyətin real dəyişməsi üçün tələb olunan logistika xərclərini və infrastruktur sərmayələrini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmalıdır.

- Ağcaqanadlar yalnız malyariyanın daşıyıcısıdır və onun törədiciləri deyil. Lakin Siz malyariyanın plazmasını deyil, onları özünü məhv edəcəksiniz. Bəlkə ağcaqanadlara yazığımız gəlsin, onları məhv etməyək, sadəcə xəstəliyə qarşı davamlı olmasını təmin edək?

- Güman edirik ki, sürücüyə malik genetik konstruksiyanı vəhşi təbiətə buraxdıqdan sonra Siz ona nəzarəti dayandıracaqsınız. O, təbii seçimin iştirakçısı olacaq və inkişaf etməyə başlayır. Bu kimə lazımdır?

Əksinə, onların tam sterilliyinə səbəb olan bir genetik quruluşu olan ağcaqanad istehsal etsək, burada yalnız iki ssenari mümkündür. Ya sürücü işləməyəcək və GM ağcaqanadlar sadəcə təbii yolla yox olacaq. Ya da işləyəcək, sonra isə onların artımı kəskin azalacaq. Bir müddət sonra, əgər həqiqətən istəsəniz, nəzəri olaraq sağlam vəhşi tipli ağcaqanadları ətraf mühitə buraxa biləcəksiniz. Burada əsas odur ki, xəstəliyin yayılması dayanacaq və Siz prosesi dönməz hala gətirəcək zaman pəncərəsinə malik olacaqsınız.

Malyariya gen sürücülük texnologiyasının tətbiqinin ən ciddi və real sahəsidir. Lakin eyni yanaşma digər növlər üçün, məsələn məməliləri və gəmiriciləri məhv etmək üçün də istifadə edilə bilər.

Gen sürücüsü üçün gəmiricilər iki nömrəli məqsəddir. Bildiyiniz kimi, onlar tarixən heç vaxt məməlilərin mövcud olmadığı yerlərə insanlar tərəfindən gətirilib və əsl ekoloji fəlakətə çevrilib. Və bu yerlərə yüz minlərlə təcrid olunmuş adalar aiddir. Və onlara qarşı mübarizə çox böyük vəsait tələb edir və bu mübarizə zəhərlər, viruslar, xüsusi çəpərlər vasitəsilə aparılmasından asılı olmayaraq, heç vaxt uğurlu olmayıb. Biz xüsusi olaraq məməlilərlə məşğul deyilik, lakin bu işlər digər laboratoriyalarda, məsələn ABŞ-da artıq aparılır. Beləliklə, siçanlar, siçovullar, ola bilsin ki, dovşanlar da yaxın gələcəkdəki gen sürücüsü üçün çox real hədəflərə çevriləcək.

Yazı Aleksandr Yerşovun müsahibəsi əsasında hazırlanıb
Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Gen-sürücüsü   Malyariya