Bu həftə ABŞ Prezidenti Donald Tramp Çaqos adaları ilə bağlı davam edən mübahisədə Vaşinqtonun iştirakını daha da artıraraq, həmin adaların ABŞ tərəfindən satın alınmasını təklif edib.

Trampın bu təşəbbüsü onun daha əvvəl Qrenlandiya, Kanada və Panama kanalı kimi strateji əhəmiyyətli ərazilərin ABŞ-yə birləşdirilməsi ilə bağlı irəli sürdüyü təkliflərlə eyni məntiqə əsaslanır. Lakin yeni təklifin nə Böyük Britaniya, nə də Mavriki tərəfindən dəstək qazanacağı ehtimal olunur. Hər iki ölkə Çaqos adaları ətrafındakı mürəkkəb üçtərəfli ərazi mübahisəsinin tərəfləridir.

Çaqos adaları haradadır?

Çaqos arxipelaqı Hind okeanının mərkəzində yerləşən təxminən 60 kiçik adadan ibarətdir. Bu adalar Şərqi Afrika ilə İndoneziya arasında, təxminən ortada yerləşir.

Əksər insanlar Çaqos adaları haqqında heç nə eşitməyiblər. Əgər eşidiblərsə, bunun əsas səbəbi burada dünyanın ən mühüm hərbi obyektlərindən birinin, yəni ABŞ və Böyük Britaniyanın birgə istifadə etdiyi Dieqo Qarsiya Dəniz Dəstək Mərkəzinin yerləşməsidir. Bu baza Yaxın Şərq, Şərqi Afrika, Hind okeanı və Hind-Sakit okean bölgəsindəki əməliyyatların dəstəklənməsində mühüm rol oynayır.

Çaqos adaları mübahisəsinin mahiyyəti

Avropanın Çaqos adaları və Mavriki ilə əlaqələri bir neçə əsr əvvələ gedib çıxır. Portuqaliyalılar adaları ilk dəfə XVI əsrin əvvəllərində ziyarət etsələr də, burada məskunlaşmayıblar. İki əsr sonra Fransa həm Mavrikiyə, həm də Çaqos adalarına sahib çıxaraq 1715-ci ildə Mavrikidə müstəmləkə yaradıb və adaları oradan idarə edib.

1810-cu il Paris müqaviləsinə əsasən Mavriki və Çaqos adaları Britaniya imperiyasının nəzarətinə keçib və Mavriki 1968-ci ildə müstəqillik əldə edənədək Britaniyanın idarəsində qalıb.

1965-ci ildə Böyük Britaniya Çaqos adalarını Mavrikidən ayırıb. Mavriki 1968-ci ildə müstəqillik qazandıqdan sonra London adaları Britaniyanın Hind okeanı ərazisi vasitəsilə idarə etməyə davam edib. 1960-1970-ci illər arasında ABŞ-Böyük Britaniya hərbi obyektinin tikintisi məqsədilə təxminən 2 min çaqoslunun adalardan köçürülməsi həyata keçirilib.

Mavriki uzun illərdir bildirir ki, Böyük Britaniyanın adaları öz ərazisindən ayırması qanunsuz olub. Beynəlxalq məhkəmələr və BMT qurumları da əsasən Mavrikinin mövqeyini dəstəkləyiblər, lakin Böyük Britaniya bu məsələdə geri addım atmaqdan imtina edib.

Bu çıxılmaz vəziyyət 2025-ci ildə Böyük Britaniyanın Baş naziri Kir Starmerin Britaniyanın Hind okeanı ərazisini Mavrikiyə verməyə razılaşmasınadək davam edib. Razılaşmaya əsasən, Mavriki arxipelaq üzərində nəzarəti əldə edir, ABŞ və Böyük Britaniya isə Dieqo Qarsiya bazasından 99 illik icarə müqaviləsi əsasında istifadə hüququnu saxlayır.

Məlumatlara görə, Böyük Britaniya bu razılaşma çərçivəsində baza hüquqlarına görə hər il təxminən 100 milyon funt sterlinq ödəməli idi. ABŞ isə sazişin tərəfi deyil və Mavrikiyə heç bir ödəniş etməyəcəkdi. Bununla belə, hazırda olduğu kimi bazanın saxlanılması xərclərini qarşılamağa davam edəcəkdi.

Bu model bir tərəfdən suverenlik mübahisəsini həll edir, digər tərəfdən isə ABŞ və Böyük Britaniyanın hərbi fəaliyyətlərini qoruyub saxlayırdı.

ABŞ Böyük Britaniya - Mavriki razılaşmasına mane olub

Həmin dövrdə bir çox müşahidəçi problemin həll olunduğunu düşünürdü. Lakin Prezident Donald Trampın razılaşmanı dəstəkləməkdən imtina etməsindən sonra proses dayanıb. Tramp hesab edib ki, suverenliyin Mavrikiyə verilməsi gələcəkdə Dieqo Qarsiyadakı hərbi əməliyyatları çətinləşdirə bilər.

Narahatlıqlar əsasən mümkün siyasi məhdudiyyətlər, gələcək hüquqi mübahisələr və rəqib xarici güclərin təsiri ilə bağlı idi. Nəticədə razılaşma dondurulmuş vəziyyətdə qalıb. Mübahisənin mərkəzində məhz Dieqo Qarsiya bazası dayanır. Bu baza xüsusilə ABŞ üçün böyük əhəmiyyət daşıyır, çünki Fars körfəzi, Şərqi Afrika, Cənubi Asiya və Cənub-Şərqi Asiyanın kəsişməsində yerləşir.

Obyekt uzaqmənzilli bombardmançı təyyarələrin fəaliyyətini, hərbi-dəniz əməliyyatlarını, kəşfiyyat toplama və logistika missiyalarını dəstəkləyir. Dünyanın həmin hissəsində bu bazasız bir çox əməliyyatların həyata keçirilməsi mümkün olmazdı. Dieqo Qarsiya Körfəz müharibəsində, Əfqanıstan və İraq əməliyyatlarında, eləcə də Yaxın Şərqdəki son hadisələrdə mühüm rol oynayıb. Hətta “Epic Fury” əməliyyatı zamanı İranın uğursuz raket hücumlarının hədəfinə çevrilib ki, bu da Tehranın bazanın ABŞ üçün nə qədər vacib olduğunu başa düşdüyünü göstərir.

Dünyada çox az xarici hərbi baza müxtəlif əməliyyat teatrlarında bu qədər geniş imkanlar təqdim edir. Məhz buna görə Dieqo Qarsiya ətrafında bu qədər diqqət cəmlənib və Çaqos adaları ilə bağlı istənilən razılaşmanın təsdiqi məsələsində tərəddüdlər yaranıb.

Adaların Mavrikiyə verilməsinin yarada biləcəyi digər problem Afrika Nüvə Silahından Azad Zona Müqaviləsidir. Mavriki bu müqavilənin iştirakçısıdır və sənədə əsasən heç bir dövlət öz suveren ərazisində nüvə silahı yerləşdirə və ya üçüncü tərəfə buna icazə verə bilməz.

Böyük Britaniya isə bu müqavilənin iştirakçısı deyil. Buna görə də ABŞ istədiyi halda Dieqo Qarsiyada nüvə silahları yerləşdirə bilər. Lakin adalar rəsmi olaraq Mavrikinin nəzarətinə keçərsə, ABŞ baza üzərində 99 illik icarə hüququnu saxlamasına baxmayaraq, həmin qaydalara riayət etməli olacaq.

Tramp adaların ABŞ tərəfindən alınmasını təklif edir

Bu həftə Donald Tramp yeni bir model təklif edib. Həmin modelə görə, Mavriki Böyük Britaniyadan suverenlik əldə edə bilər, lakin daha sonra ABŞ ərazini birbaşa satın almalıdır. Bu halda adalar daimi olaraq ABŞ-nin mülkiyyətinə keçəcək, icarə ilə bağlı bütün narahatlıqlar aradan qalxacaq, suverenlik mübahisəsi birdəfəlik həll olunacaq və ABŞ qüvvələri Hind okeanında maksimum əməliyyat azadlığı əldə edəcək.

Bu ideyanın tərəfdarları bildirirlər ki, belə olan halda ABŞ gələcək hərbi əməliyyatlar üçün nə Londondan, nə də Mavrikidən icazə almağa ehtiyac duymayacaq və bazadan istədiyi kimi istifadə edə biləcək. ABŞ Afrika Nüvə Silahından Azad Zona Müqaviləsinin iştirakçısı olmadığı üçün adalara sahib olduğu halda Dieqo Qarsiyada nüvə silahları da yerləşdirə bilər.

Lakin belə bir alışın həyata keçirilməsi olduqca çətin görünür. Mavriki artıq bəyan edib ki, adalar satılmır. Xüsusilə Trampın digər əraziləri almaq və ya ABŞ-yə birləşdirmək cəhdlərindən sonra belə bir addım Mavriki hökuməti üçün siyasi baxımdan qəbuledilməz ola bilər.

Bundan da vacibi odur ki, hazırda adaların sahibi Mavriki deyil, Böyük Britaniyadır. Mavriki onilliklər ərzində adaların geri qaytarılması uğrunda mübarizə apardığı halda, Londonun onları ABŞ-yə verməsi ehtimalı demək olar ki, sıfıra bərabərdir.

Beləliklə, yaxın perspektivdə ABŞ-nin Çaqos adalarını satın alması real görünmür. Lakin bu mövzu gündəmdə qalacaq. Böyük ehtimalla mövcud vəziyyət də dəyişməyəcək. Böyük Britaniya hələlik adalar üzərində nəzarəti saxlayacaq, ABŞ isə Dieqo Qarsiyadakı strateji əhəmiyyətli hərbi fəaliyyətlərini davam etdirəcək.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az