ABŞ ilə İran arasında Hörmüz boğazının açılması və Tehranın nüvə proqramının məhdudlaşdırılması ilə bağlı danışıqlar hələ nəticəsiz qaldığı, atəşkəs isə yenidən bomba və raket zərbələri mübadiləsinə çevrildiyi bir vaxtda Vaşinqtona daha çevik diplomatik strategiya lazımdır. Əsasən təzyiq vasitələrinə və hərbi güc tətbiqi hədələrinə arxalanmaq indiyədək nəticə verməyib və yalnız böhranı uzadacaq. Razılaşmaya nail olmaq üçün təşviqedici addımlar da vacibdir. Sanksiyaların yumşaldılması və müharibədən sonrakı investisiya fondunun yaradılması münaqişənin sona çatdırılmasında əsas rol oynaya bilər.
ABŞ dövlət katibi Marko Rubio yaxın vaxtlarda Senatın Xarici Əlaqələr Komitəsində çıxışı zamanı bildirib ki, İranla danışıqlarda sanksiyaların yumşaldılması məsələsi nəzərdən keçirilir. Onun sözlərinə görə, bu addım əvvəlcədən təqdim olunmayacaq və yalnız Hörmüz boğazının açılması müqabilində deyil, həm də İranın nüvə proqramı ilə bağlı güzəştlər qarşılığında həyata keçiriləcək.
Dövlət katibinin bəyanatı diplomatiyanın irəlilədiyini göstərən müsbət siqnaldır. Bununla belə, daha balanslaşdırılmış yanaşmaya və iqtisadi dövlət idarəçiliyinin daha geniş alətlərinə ehtiyac var. Təcrübə göstərir ki, sanksiyaların yumşaldılması qarşılıqlı güzəştlər əldə etmək üçün effektiv danışıqlar vasitəsi ola bilər.
2015-ci ildə İranla əldə edilmiş nüvə sazişinə aparan danışıqlarda sanksiyaların ləğvi təklifi Tehranın razılığının əldə edilməsində həlledici rol oynayıb. ABŞ, Avropa dövlətləri və BMT Təhlükəsizlik Şurası eyni vaxtda sanksiyaları ləğv edib. Bunun müqabilində İran nüvə materiallarının 98 faizini təhvil verməyə, zənginləşdirmə imkanlarının böyük hissəsini dayandırmağa və plutonium istehsalını sonlandırmağa razılaşıb.
Liviyanın 1990-cı illərdə və 2000-ci illərin əvvəllərində terrorçuluğa dəstəkdən imtina etməsi və kütləvi qırğın silahları proqramlarını dayandırması da ABŞ və BMT Təhlükəsizlik Şurasının sanksiyalarının ləğvi ilə bağlı olub. Liviya rəhbərliyi üçün iqtisadiyyatın modernləşdirilməsi və Qərb investisiyalarının cəlb olunması ABŞ tələblərini qəbul etməyin əsas motivlərindən biri idi.
Nüvə silahlarının yayılmamasına dair tarixi təcrübə göstərir ki, siyasi rəhbərlik bunun milli maraqlara uyğun olduğuna inanarsa, dövlətləri nüvə proqramlarından imtina etməyə razı salmaq mümkündür. Müsbət təşviqlər bu hesablamaya təsir göstərir və yalnız təzyiq vasitələrinə əsaslanan siyasətdən daha səmərəlidir.
Bu günə qədər Vaşinqton əsasən 2018-ci ildən etibarən mərhələli şəkildə sərtləşdirilən “maksimum təzyiq” sanksiyalarına üstünlük verib. Bu məhdudiyyətlər İran iqtisadiyyatına ciddi zərər vurub və sosial çətinliklər yaradıb, lakin rejimi ABŞ tələblərini qəbul etməyə məcbur edə bilməyib. Əksinə, sanksiyaların sərtliyi Tehranın Vaşinqtona münasibətinin daha da sərtləşməsinə səbəb ola bilər.
Bu təzyiqlərin azaldılması daha effektiv danışıqlar üçün şərait yarada bilər. Tədqiqatçılar bu məqsədlə mərhələli sanksiya yumşaldılması modelləri təklif ediblər. Proses ilkin olaraq bəzi istisnaların tətbiqi və müəyyən məhdudiyyətlərin yumşaldılması ilə başlaya, daha sonra sanksiyaların dayandırılması və rəsmi şəkildə ləğvinə qədər davam edə bilər. Hər mərhələ qarşı tərəfin konkret güzəştləri ilə əlaqələndirilməlidir.
İran məsələsində yüzlərlə şəxs və quruma qarşı tətbiq olunan çoxsaylı ABŞ sanksiyaları mövcuddur. Bu isə mərhələli yumşaldılma üçün geniş imkanlar yaradır. ABŞ gərginliyin azaldılmasına yönəlmiş konkret İran addımları müqabilində bəzi qurumlara tətbiq edilən məhdudiyyətləri yumşaltmağa başlaya bilər.
Sanksiyaların yumşaldılması ilə bağlı müzakirələrin böyük hissəsi dondurulmuş aktivlərin azad edilməsinə yönəlib. Bunlar İrana məxsus və müxtəlif ölkələrin banklarında saxlanılan maliyyə vəsaitləridir. İran rəhbərliyi danışıqların başlanması üçün ilkin şərt kimi Qətərdə saxlanılan 12 milyard dollarlıq aktivlərin qaytarılmasını tələb edib.
Bu mövqe real görünməsə də, Tehranın həmin vəsaitləri geri almaqda maraqlı olduğunu göstərir. Bu isə danışıqlar prosesinin bir hissəsi kimi aktivlərin mərhələli şəkildə azad olunmasının İranın öhdəliklərə əməl etməsinə təşviqedici təsir göstərə biləcəyini ortaya qoyur. İran, ABŞ və digər ölkələr üçün mühüm iqtisadi üstünlüklərdən biri də müharibədən sonrakı investisiya fondunun yaradılması ola bilər. Fevral ayında mümkün yeni nüvə sazişi ətrafında aparılan müzakirələr zamanı Tehran “kommersiya sıçrayışı” variantını gündəmə gətirmişdi.
Rəsmilərin təklif etdiyi kimi razılaşma əldə olunarsa, ABŞ gələcəkdə İranın mülki nüvə proqramında iştirak etmək, neft və qaz sahəsində birgə layihələr həyata keçirmək, mədən sənayesinə investisiya yatırmaq və hətta mülki təyyarələr almaq imkanı qazana bilər.
İran və ABŞ arasında hazırlanmaqda olan memorandum layihəsində 300 milyard dollarlıq investisiya fondunun yaradılması ehtimalından da bəhs olunur. Hələlik heç nə təsdiqlənməyib. ABŞ nümayəndələri Stiv Uitkof və Cared Kuşner daha əvvəl İranda potensial daşınmaz əmlak layihələrinə investisiya yatırılması ideyasını irəli sürmüşdülər.
Müharibədən sonrakı investisiya fondu İranla yekun sazişə təşviqedici element kimi daxil edilə və iki ölkə arasında kommersiya əlaqələrinin qurulmasının əsasını təşkil edə bilər.
İqtisadi dövlət idarəçiliyinə daha çox önəm verilməsi ABŞ-nin siyasət alətlərini yalnız cəza xarakterli tədbirlərlə məhdudlaşdırmamağa imkan verəcək. Bu yanaşma inandırma və təşviq mexanizmlərini də prosesə daxil edir, bazar prinsiplərinə əsaslanan vasitələr təqdim edir və hər iki tərəfin münaqişəni başa çatdırmaq istiqamətində addım atması üçün müsbət motivasiya yaradır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
