- Kəmiyyət-Keyfiyyət balansı: Münasib qiymətli avtonom sistemlərin geniş yayılması döyüş meydanındakı qüvvələr balansını və müharibənin xərc strukturunu köklü şəkildə dəyişdirir.
- Gizlənmə və aşkaretmə yarışı: Süni zəka dəstəkli qabaqcıl sensor və analiz imkanları ənənəvi gizlənmə üsullarını çətinləşdirərək aşkarlamanı daha mürəkkəb hala gətirir.
- Kibertəhlükəsizlik dinamikası: Süni zəka müdafiə sistemlərini gücləndirmək potensialına malik olsa da, eyni zamanda hücum edən tərəf üçün də mürəkkəb və təhlükəli alətə çevrilir.
- Təşkilati transformasiya: Süni zəka yalnız texnoloji yenilik deyil, orduların əməliyyat quruluşunu, doktrinalarını və qərarvermə proseslərini sınağa çəkən əsas təşkilati çağırışdır.


Tək bir platformaya milyardlarla dollar xərcləmək daha məqsədəuyğundur, yoxsa yüzlərlə ucuz avtonom sistemə? Süni zəkanın döyüş meydanına daxil olması ilə bu sual artıq nəzəri xarakter daşımır. Gələcəyin müharibəsini müəyyən edəcək dörd rəqabət istiqamətini araşdıran RAND Korporasiyasının hesabatında yer alan nəticələr ənənəvi müdafiə doktrinaları üçün ciddi xəbərdarlıq hesab olunur.

Yeddi tədqiqatçının müəllifi olduğu “Süni Zəkanın Gələcək Müharibələrdə Dörd Əsas Rəqabəti Necə Yenidən Formalaşdıra Biləcəyi” adlı RAND Korporasiyası hesabatı ABŞ-nin hərbi strategiyalarına fokuslansa da, təqdim etdiyi çərçivə qlobal baxış bucağı yaradır.

Araşdırma hərbi dairələrdə tez-tez rast gəlinən “Süni zəka hər şeyi həll edir” yanaşmasından açıq şəkildə uzaq duraraq daha realist ilkin qiymətləndirmə təqdim edir. Cavab nə tam “bəli”, nə də tam “xeyr”dir. Hesabat süni zəkanın müharibəni dəyişdirəcəyini qəbul etsə də, bu dəyişimin avtomatik şəkildə baş verməyəcəyini vurğulayır və diqqəti dörd əsas istiqamətə yönəldir: kəmiyyət-keyfiyyət balansı, gizlənmə-aşkaretmə yarışı, mərkəzləşdirilmiş və paylanmış komanda-idarəetmə, həmçinin kiberhücum-kibermüdafiə mübarizəsi.

Kəmiyyət-Keyfiyyət Balansı

Süni zəka dəstəkli pilotsuz sistemlər ucuzlaşdıqca və imkanları artdıqca, kəmiyyət amilinin nisbi xərc-effektivliyi də yüksəlir. Dəqiq zərbə endirə bilən və iqtisadi cəhətdən sərfəli şəkildə istehsal olunan bu sistemlər mükəmməl, lakin son dərəcə bahalı platformalarla müqayisədə əhəmiyyətli maliyyə üstünlüyü təqdim edir.

Yüksək səviyyəli və xüsusi təyinatlı sistemlər gələcək münaqişələrdə hələ də mühüm rol oynayacaq. Bununla belə, daha çox sayda itirilməsi qəbul edilə bilən sürü tipli avtonom sistemlərə üstünlük verən və onları vahid kütlə kimi tətbiq edə bilən orduların döyüş meydanında nəzərəçarpacaq üstünlük əldə etməsi ehtimal olunur.

Gizlənmə-Aşkaretmə Yarışı

Süni zəka geniş yayılmış sensor şəbəkələrindən əldə olunan kəşfiyyat məlumatlarını sürətlə birləşdirib təhlil etməklə aşkaretmə imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq. Buna qarşılıq olaraq ordular rəqibin inkişaf etmiş aşkaretmə imkanlarını balanslaşdırmaq və ya təsirsizləşdirmək üçün mürəkkəb aldatma kampaniyaları və əks-tədbirlər hazırlamaqda da süni zəkadan istifadə edə bilər.

Nəticədə, böyük ehtimalla gizlənənlərlə aşkarlayanlar arasında davamlı tədbir-əks tədbir yarışı formalaşacaq.

Mərkəzləşdirilmiş və Paylanmış Komanda-İdarəetmə

Mərkəzləşdirilmiş və mərkəzsiz modellərin qarışığı olan tapşırıq əsaslı komanda sisteminin ən uyğun seçim olaraq qalacağı vurğulanır. Süni zəka tapşırıq əsaslı komandanın digər paradiqmalarla müqayisədə təqdim etdiyi üstünlüklərin əsas səbəblərini dəyişmir. Çünki bu üstünlüklər zaman baxımından həssas qərarların qəbul edilməsi üçün düzgün məlumatın düzgün yerdə mövcud olmasına əsaslanır.

Komanda-idarəetmə yanaşmalarında əsas məhdudlaşdırıcı amil yalnız idrak qabiliyyəti deyil, həm də informasiyaya çıxış imkanlarıdır və süni zəka bu tənliyi köklü şəkildə dəyişmir.

Kiberhücum-Kibermüdafiə Mübarizəsi

Hərbi şəbəkələr süni zəkadan istifadə etməklə uzunmüddətli perspektivdə kiberhücumlara qarşı daha dayanıqlı hala gətirilə bilər. Süni zəka hazırda kibermüdafiəni məhdudlaşdıran miqyas, sürət və effektivlik problemlərinin aradan qaldırılmasına kömək edərək müdafiə tərəfinə struktur üstünlük qazandıra bilər.

Bununla belə, hücum edən tərəf də süni zəkanın köməyi ilə şəbəkələrə sızma imkanlarını qoruyub saxlayacaq. Lakin uzunmüddətli perspektivdə ordular kibertəhlükəsizlik sahəsində süni zəkanın tətbiqinə ciddi büdcə və resurs ayırarsa, bu texnologiya hücum tərəfinin bu gün malik olduğu üstünlüklərin miqyasını azalda bilər.


Nəticə və Qiymətləndirmə

Dörd istiqaməti birlikdə nəzərdən keçirdikdə mənzərə aydın görünür. Süni zəkanın yaratdığı üstünlük texnologiyaya sahib olan tərəfə deyil, onu təşkilati strukturuna ən sürətli və ən ağıllı şəkildə inteqrasiya edən tərəfə məxsus olacaq. Hesabat bu baxımdan üç konkret prioriteti ön plana çıxarır: kütləvi imkanlara və aldatma qabiliyyətlərinə indidən investisiya yatırmaq, resursları qabaqcıl və uyğunlaşa bilən rəqiblər nəzərə alınaraq bölüşdürmək və süni zəka dəstəkli qüvvəyə keçidi idarə etmək üçün konkret plan hazırlamaq. Bu prioritetlər yalnız ABŞ üçün deyil, süni zəka dövründə rəqabət qabiliyyətini qorumaq istəyən bütün ordular üçün aktualdır.

Süni zəkanın inkişafının hələ tamamlanmadığını nəzərə alsaq, bu araşdırmadan əldə edilən nəticələr gələcəkdə fərqli istiqamətlərə yönələ bilər. Hesabatın ən diqqətçəkən mesajı komanda-idarəetmə sahəsindəki paradiqmaların davamlılığı ilə bağlıdır. Bu nəticə texnoloji determinizm yanaşması ilə milyardlarla dollarlıq avtonom qərarvermə sistemlərinə qoyulan investisiyaları belə sual altına alan ciddi xəbərdarlıq xarakteri daşıyır.

Kiber müstəvidə isə vəziyyət bir qədər mürəkkəbdir. Süni zəka müdafiə tərəfinə miqyas üstünlüyü qazandırsa da, kibertəhdidlərin tamamilə aradan qalxması mümkün deyil. Çünki hücum edən tərəf də eyni vasitələrə çıxış əldə edə bilər və heç bir şəbəkə tam mənada keçilməz hesab edilə bilməz.

Bəs bu texnoloji transformasiya müasir orduların strukturunda necə əks olunacaq? Araşdırma vurğulayır ki, süni zəkanın potensialından faydalanmaq yalnız texniki məsələ deyil, həm də dərin təşkilati çağırışdır. Hesabatın ABŞ-yə dair təhlillərinə əsasən, mövcud müharibə üsullarını süni zəka vasitəsilə sadəcə mərhələli şəkildə təkmilləşdirən ordular deyil, əməliyyat konsepsiyalarını və qüvvə strukturlarını köklü şəkildə dəyişən ordular üstünlük əldə edəcəklər.

Süni zəka müharibənin qaydalarını yenidən yazır. Lakin bu transformasiyanın qalibini texnologiyanın özü deyil, onu nə qədər sürətli və nə qədər ağıllı şəkildə mənimsəyə biləcəyimiz müəyyən edəcək.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az