Ordu.az xəbər verir ki, bu barədə Ermənistanın “168.am” nəşri “44 günlük müharibə ilə bağlı hərbi qiymətləndirmə tələb edən mühüm suallar: Seçki kampaniyasından əvvəl nə edilməli idi və indi nə edilməməlidir?” başlıqlı məqaləsində yazıb.
“Bundan əvvəl isə qeyd edək ki, 44 günlük müharibədəki məğlubiyyətimizin səbəbləri həm hakimiyyət, həm də müxalif qüvvələr tərəfindən daxili siyasi mübarizədə tez-tez gündəmə gətirilir. Problem ondadır ki, burada bəzi məqamlarla bağlı səsləndirilən fikirlər heç də həmişə reallığa uyğun olmur, yəni qiymətləndirmələr sırf siyasi xarakter daşıyır. Elə buna görə də biz hesab edirik ki, 44 günlük müharibənin keçmiş hərbi rəhbərliyi vaxtında, icazə verilən çərçivədə bir neçə əsas suala ictimai şəkildə cavab verməli idi. Vaxtında ona görə ki, seçki dövründə bu məsələlər siyasi manipulyasiya mövzusuna çevrilə və rəqiblərə qarşı istifadə oluna bilərdi.
Yaxud ən azı bundan əvvəl, əgər həmin məqamlar hesabatda yer alıbsa, 44 günlük müharibə hesabatının əsas məsələlərinə aid hissələr ictimaiyyətə açıqlanmalı idi”, - deyə nəşr qeyd edib.
Müəllif vurğulayıb ki, xüsusilə vacib suallardan biri budur: aidiyyəti qurumların, Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahının və ya Müdafiə Nazirliyinin əlində 44 günlük müharibə zamanı erməni tərəfinin yaralanma və itkilərinin hansı silah növlərinin tətbiqi nəticəsində baş verdiyini göstərən hesablamalar və ya statistika varmı?
“Yəni itkilərin neçə faizi Pilotsuz Uçuş Aparatı (PUA) zərbələrinin, neçə faizi artilleriya-raket sistemlərinin və sairənin payına düşür? Bu, birinci məsələdir. İkinci məsələ isə məğlubiyyətin səbəbləri kontekstində müxtəlif fikirlərin səsləndirilməsidir. Buraya müəyyən silah və texnikanın olub-olmaması və ya yararsız olması ilə bağlı iddialar da daxildir.
Belə fikirlər həm hakimiyyət nümayəndələri, o cümlədən parlamentin Təhlükəsizlik və müdafiə məsələləri daimi komissiyasının sədri Andranik Köçəryan tərəfindən, həm də müxtəlif müxalif dairələr tərəfindən səsləndirilib.
Bu səbəbdən hərbi qiymətləndirmə verilməlidir: 44 günlük müharibədəki məğlubiyyətdə silahlanma və sursat problemlərinin payı nə qədər idi? Azərbaycan tərəfinin üstünlüyü məhz nədə idi? Doğrudanmı əsas üstünlük “Bayraktar”larda idi, yoxsa uzaqmənzilli və yüksək dəqiqlikli raketlər və sistemlərdə idi?”, - deyə nəşr qeyd edib.
“168.am” bildirib ki, eyni zamanda belə suallar da cavablandırılmalıdır: “İsgəndər” raket kompleksi vaxtında və düzgün yerdə tətbiq olunsaydı, hansı problemi həll edə bilərdi?
“Cəmi 4 ədəd “Su-30” təyyarəsi bütün vacib mərmilər alınsaydı, hansı döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirə bilərdi və müharibə zamanı hansı tapşırıqları yerinə yetirib? Çünki onların müəyyən istifadəsi olub.
Qeyd edək ki, dünən xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan jurnalistlərlə söhbətində bildirib: “Biz özümüz də demişik ki, təyyarələri almağa nail olmuşduq, amma raketləri və döyüş başlıqlarını yox, onları sonradan almaq lazım idi”.
Əlavə edək ki, 2018-ci ildə Paşinyanın ailə qəzeti “Su-30”: “cilovlama” doktrinasına doğru addım” başlıqlı məqalə dərc etmişdi. Məqalədə deyilirdi: “Ən diqqətçəkən nümunə “İsgəndər” operativ-taktiki raket kompleksinin alınması idi. Aydındır ki, o, mümkün müharibənin ilk günündən istifadə edilməyəcəkdi. Bir tərəfdən çəkindirici rol oynayır, aktiv hərbi əməliyyatlar zamanı isə əlverişsiz vəziyyəti balanslaşdırmaq və ya həlledici zərbə funksiyasını yerinə yetirməli idi.
Taktiki baxımdan PUA-lar daha çevikdir. “ArmHiTec-2018” sərgisində nümayiş etdirilən erməni istehsalı PUA-lar, o cümlədən döyüş PUA-ları genişmiqyaslı əməliyyatlar zamanı fəal şəkildə istifadə olunacaqdı. Lakin onların mövcudluğu qabaqlayıcı zərbə məntiqindən irəli gələn hava üstünlüyünü təmin etmək üçün kifayət deyil.
Bu boşluğu doldurmaq üçün qırıcı təyyarələr, daha ideal halda isə çoxfunksiyalı güclü hava qüvvələri lazımdır… İyunun 17-də Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan öz “Facebook” səhifəsində “Su-30”SM qırıcısının pilot kabinəsində çəkilmiş fotosunu paylaşmışdı. Rusiyanın “Su-30” təyyarəsi Amerikanın F-35 təyyarəsindən bir neçə dəfə ucuzdur, bizim pilotların indiyədək aldıqları hazırlıq sisteminə uyğundur və ən əsası siyasi problem yaratmır. Texniki göstəricilərinə görə də mümkün döyüş əməliyyatlarının tələblərinə cavab verir.
Bu qırıcının ən vacib fərqi ondan ibarətdir ki, o, operativ-taktiki dərinlikdə yerləşən mühüm yerüstü hədəfləri məhv edə bilir. Texniki imkanları ona 100 km və daha uzaq mənzilli raketlərlə silahlanmağa imkan verir. Yəni şərti olaraq Ermənistan hava məkanında qalaraq Azərbaycan ərazisindəki mühüm hədəfləri vurmaq mümkündür”, - deyə məqalədə qeyd edilib.
Müəllifin sözlərinə görə, bu təyyarələrdən ibarət bir eskadrilya, məhz müqavilədə göstərilən say, qüvvələr balansını ciddi şəkildə dəyişə bilərdi.
“Strateji baxımdan bu qırıcılar “İsgəndər” kimi çəkindirici rol oynayacaqdı, lakin ondan fərqli olaraq mümkün hərbi əməliyyatların bütün mərhələlərində istifadə edilə bilərdi. Rəqibin eyni tipli təyyarələrinin say üstünlüyü şəraitində isə onların effektivliyi pilotların bacarığı və hazırlığından asılı olacaqdı. Ümumilikdə “Su-30”ların mövcudluğu çəkindirmə və qabaqlama problemini tam həll etməzdi. Problem yalnız kompleks tədbirlər nəticəsində həll oluna bilərdi və bunun yalnız bir hissəsi hərbi hazırlıq sahəsinə aiddir”.
“168.am” yazıb ki, 44 günlük müharibə hesabatına Andranik Köçəryanın “Su-30”-larla bağlı Paşinyana təqdim etdiyi bir neçə səhifəlik məktub-analiz də əlavə olunub. Bu barədə Paşinyanın istintaq komissiyasında dindirilməsi zamanı da danışılıb.
Yeri gəlmişkən, Ermənistanın müdafiə naziri Suren Papikyan bir dəfə bizim sualımıza cavab olaraq Su təyyarələrinin rolunu yüksək qiymətləndirib. Amma bu qırıcılarla bağlı da “İsgəndər” məsələsində olduğu kimi çoxsaylı manipulyasiyalar var. Əlbəttə, bu və ya digər silah növü ilə bağlı peşəkar fikirlər toqquşa bilər. Lakin burada əsas sual başqadır: əgər lazımi “atributlar” alınsaydı, bu təyyarələr 44 günlük müharibənin nəticəsinə necə təsir edə bilərdi və həmin imkanlar olmadan hansı vəzifələri yerinə yetiriblər?
Üçüncü vacib məsələ isə Nikol Paşinyan dövründə Ermənistan Silahlı Qüvvələri və “Qarabağ müdafiə ordusu”nda (ləğv edilmiş qanunsuz “hərbi birləşə”-red.) aparılan kadr təyinatlarının müharibənin nəticəsinə təsiridir. Bu barədə dəfələrlə yazmışıq. Təbii ki, əsas məsələlər bununla bitmir. Buraya həm “bir nömrəli hazırlıq” əmri, həm birinci ordu korpusunun bəzi hərbi hissələrinin ixtisarı, həm qanunvericiliyin tələblərinə əməl olunması, həm də səlahiyyətlərin dəqiq və qanuni bölgüsü kimi məsələlər daxildir.
Başqa sözlə, faiz nisbətində açıq şəkildə göstərilməlidir ki, 44 günlük müharibədəki məğlubiyyətdə siyasi rəhbərliyin payı nə qədər olub, hərbi rəhbərlik və ordunun payı nə qədər olub. Əgər ordu müəyyən tapşırıqları yerinə yetirməyibsə, bunda siyasi rəhbərliyin günahı nə qədər, hərbi rəhbərlik və komandanlığın məsuliyyəti nə qədərdir?”, - deyə nəşr bildirib.
Müəllif yazıb ki, bunlar sırf hərbi qiymətləndirmə tələb edən suallardır və onlara yalnız siyasi prizma ilə yanaşmaq olmaz.
“Halbuki biz tam əksini görürük. Bu halda isə nəticə çıxarmaq mümkün olmur. Əgər yuxarıda qeyd olunan suallara aydın cavablar verilməsə, siyasi manipulyasiyaların qarşısını almaq da mümkün deyil. Digər tərəfdən, hakimiyyət və aidiyyəti qurumlar müharibə zamanı fərarilik hallarının neçə faizinin müntəzəm ordunun, neçə faizinin ehtiyat qüvvələrin, könüllü dəstələrin və digər strukturların payına düşdüyünü dəqiq açıqlamaqdan yayınırlar.
Üstəlik, müharibədən 6 il keçməsinə baxmayaraq, həlak olanların tam siyahısı hələ də dərc edilməyib. Hazırda məlum olan rəsmi rəqəmin, yəni 3833 nəfərin dəyişə biləcəyini demək ciddi əsaslandırma sayıla bilməz. Xüsusilə də 2022-ci ilin sentyabr döyüşlərində həlak olanların siyahısı da açıqlanmayıb.
Yeri gəlmişkən, 2025-ci ilin noyabrında parlament sədri Alen Simonyan bildirmişdi ki, 44 günlük müharibə nəticəsində “191 nəfərin taleyi naməlumdur”. Lakin bu ilin martında Ermənistanın ədliyyə naziri Srbuhi Qalyan parlamentdə “Hayastan” fraksiyasının deputatı Qarnik Danielyanın sualına cavab olaraq bildirib: “Rəsmi məlumatlara görə, 195 itkin şəxs var”.
Yenidən Ermənistandakı seçki mübarizəsinə qayıdaq və əlavə edək ki, ordunun döyüş qabiliyyəti məsələsində silahlanma yalnız amillərdən biridir. Yəni başqa vacib amillər də mövcuddur. Bundan başqa, ordunun gücü lokal və ya müharibə şəraitində göstərdiyi nəticələrlə qiymətləndirilir, qalanı isə siyasi şərh məsələsidir”, - deyə nəşr bildirib.
Alpər Mövludoğlu
Ordu.az
