Ordu.az xəbər verir ki, bunu erməni amerikaşünas Suren Sarkisyan öz məqaləsində yazıb.
Onun sözlərinə görə, Yaxın Şərqdə baş verə biləcək hadisələri proqnozlaşdırmağa yönəlmiş çoxsaylı araşdırma və şərhlər mövcud olsa da, bu münaqişənin Cənubi Qafqaza, xüsusilə ABŞ-nin regionda gələcək iştirakı və “Trump Route for International Peace and Prosperity” (TRIPP) (Zəngəzur dəhlizi-red.) layihəsinin perspektivlərinə necə təsir göstərə biləcəyinə dair təhlil məhduddur.
“Tehran baxımından TRIPP İranın maraqları ilə birbaşa ziddiyyət təşkil etdiyi üçün legitim hədəf kimi qiymətləndirilə bilər. Buna görə də İran-ABŞ/İsrail münaqişəsinin TRIPP layihəsi üçün yaratdığı riskləri qiymətləndirmək zəruridir.
FON:
Tramp administrasiyasının əsas fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri ABŞ-nin Cənubi Qafqazla əlaqələrinin nəzərəçarpacaq dərəcədə artmasıdır. Bu, TRIPP layihəsinin təsdiqlənməsi və ABŞ vasitəçiliyi ilə Ermənistan və Azərbaycan arasında sülhün elan edilməsi ilə özünü göstərdi. Lakin ABŞ-nin regiondakı fəaliyyəti açıq şəkildə yalnız Ermənistan və Azərbaycanla münasibətlərlə məhdudlaşmır”, - deyə Sarkisyan qeyd edib.
O bildirib ki, TRIPP-in həyata keçirilməsi həmçinin ABŞ-nin daha geniş regional maraqları ilə, xüsusilə İranın təcrid olunması baxımından üst-üstə düşür.
“Hazırda Azərbaycanın Naxçıvan anklavı ilə ən qısa birbaşa quru bağlantısı İran ərazisindən keçir. TRIPP həyata keçirilərsə, Azərbaycan alternativ marşrut əldə etməklə “İrandan asılılığı”nı azalda bilər. Bu cür inkişaf həmçinin Ermənistan üçün İranın əhəmiyyətini azaldacaq və xüsusilə Ermənistan-Türkiyə münasibətlərində real irəliləyiş əldə olunarsa, İrəvanın İran-Ermənistan sərhədindən asılılığını zəiflədəcək, bu məqsədi ABŞ Corc H. V. Buş administrasiyasından etibarən dəstəkləyir.
Bu səbəbdən TRIPP yalnız Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin tənzimlənməsi mexanizmi kimi qiymətləndirilməməlidir. O, daha geniş geosiyasi layihə kimi nəzərdən keçirilməlidir, nəticədə xüsusilə ortaq sərhədlərdən və İran ərazisindən keçən tranzit marşrutlarından asılılığın azalması ilə İranın həm Ermənistan, həm də Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyətini azaldacaq.
TƏSİRLƏR:
Müharibə başladıqdan sonra ABŞ və İsrail yalnız İranın hərbi obyektlərini deyil, həm də strateji əhəmiyyətə malik infrastrukturu hədəfə alıb. İran ciddi itkilərə məruz qalıb, o cümlədən dəniz imkanlarına zərər dəyib, yüksək səviyyəli siyasi və hərbi şəxslər məhv edilib və iqtisadiyyat əhəmiyyətli dərəcədə zərər görüb. Hörmüz boğazının bağlanması İran iqtisadiyyatına əlavə ağır yük yaradıb. Buna cavab olaraq İran yalnız İsrailə deyil, həm də əməliyyat radiusu daxilində yerləşən ABŞ hərbi bazalarına raket zərbələri endirib, baxmayaraq ki, bu bazalar anti-İran koalisiyasına formal olaraq qoşulmayan ölkələrin ərazisində yerləşir”, - deyə erməni amerikaşünas yazıb.
O vurğulayıb ki, bundan əlavə, İran hədəflərini ABŞ hərbi obyektləri ilə məhdudlaşdırmayaraq ABŞ maraqları ilə birbaşa və ya dolayı bağlı iqtisadi infrastruktura da yönəldib.
“İran baxımından coğrafi məhdudiyyətlər demək olar ki, yoxdur. Əksinə, onun strategiyası yalnız birbaşa qarşıdurma ilə deyil, həm də region və yaxın ətrafında ABŞ ilə əlaqəli iqtisadi layihələrə və maraqlara zərbə endirməklə maksimum zərər vurmaqdır.
Bu baxımdan TRIPP layihəsi də potensial hədəf kimi ortaya çıxa bilər. ABŞ investisiyalarının və təhlükəsizlik personalının iştirak etdiyi iri infrastruktur layihəsi kimi o, aydın strateji əhəmiyyət daşıyır. Buna görə də gərginlik uzun müddət davam edərsə və münaqişənin coğrafiyası genişlənərsə, Tehranla Ermənistan arasında nisbətən əməkdaşlıq münasibətlərinə baxmayaraq, bu nəqliyyat dəhlizinin hədəfə alınması istisna edilə bilməz.
Bu risk İran pilotsuz uçuş aparatlarının Azərbaycan ərazisi üzərində göründüyünə dair xəbərlərlə daha da güclənir və bu, artıq ciddi reaksiyalara səbəb olub. İran bu iddiaları inkar etsə də, hadisə ikitərəfli münasibətlərdə gərginlik yaradıb və siqnal kimi qiymətləndirilə bilər. İranın bu ərazidə pilotsuz uçuş aparatları yerləşdirməyəcəyinə, məhdud qoşun hərəkətləri etməyəcəyinə və ya TRIPP layihəsinə qarşı digər çəkindirici tədbirlər görməyəcəyinə zəmanət yoxdur. Əgər gərginlik davam edərsə, döyüşlər şiddətlənərsə və ABŞ qüvvələri indiyədək nisbətən toxunulmamış İran infrastrukturlarını, yəni enerji şəbəkələri, nəqliyyat sistemləri və digər kritik obyektləri hədəfə almağa başlasa, bu ssenari daha da real görünür”, - deyə Sarkisyan bildirib.
Erməni ekspertin qiymətləndirməsinə görə, eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, hazırda ən azı Ermənistan ərazisində layihənin tikinti vəziyyəti ilə bağlı rəsmi məlumat yoxdur, burada layihənin ABŞ hökuməti tərəfindən maliyyələşdirildiyi bildirilir.
“Ermənistanın xarici işlər naziri layihə ilə bağlı Ermənistan-ABŞ əlaqələrinin intensivliyinin azalmadığını bildirsə də, tikinti işlərinin vaxt qrafiki barədə açıqlama verməyib.
Bu dəhlizə tək bir zərbə belə potensial investorları və kommersiya subyektlərini yük daşımalarında ondan istifadə etməkdən və əlavə infrastruktur investisiyaları qoymaqdan çəkindirə bilər, çünki təhlükəsizlik riskləri yüksəkdir. Ermənistan və Azərbaycanın xərcləri, eləcə də ABŞ töhfələri barədə dəqiq məlumat olmasa da, aydındır ki, hətta planlaşdırılan infrastrukturun yalnız bir hissəsi həyata keçirilsə belə, layihə hər iki ölkə üçün ciddi maliyyə yükü yaradır.
Bundan əlavə, əgər müharibə İran rejimində ciddi sistem dəyişikliklərinə gətirib çıxarmasa – bu, hazırda ehtimal olunmur – layihə Tehran üçün uzunmüddətli potensial hədəf olaraq qala bilər, çünki bu, İran sərhədinə yaxın ərazidə ABŞ varlığını təmsil edir. Belə şəraitdə layihə həyata keçirilmədən Ermənistan və Azərbaycanın ABŞ vasitəçiliyi ilə sülh gündəmini irəlilətməsi çətin olacaq, çünki onun əsas komponentlərindən birinin uğursuzluğu ümumi çərçivənin dayanıqlılığı ilə bağlı suallar yaradar.
NƏTİCƏ:
Hazırda müharibənin və ya İranla danışıqların nə qədər davam edəcəyini və nəticəsinin nə olacağını müəyyən etmək çətindir”, - deyə erməni amerikaşünas bildirib.
Onun yazdığına görə, Tramp administrasiyasının bəyanatları göstərir ki, aydın strategiya və ya çıxış planı hələ tam formalaşdırılmayıb.
“Bununla belə, İranın müharibədən sonrakı dövrdə öz ətrafındakı ABŞ iqtisadi layihələrinə yanaşmasını nəzərə almaq vacibdir. Bir tərəfdən, əgər ABŞ və İran sülh razılaşmasına gəlsə, TRIPP layihəsinin əhəmiyyəti köklü şəkildə dəyişə bilər və onun məqsədi və strukturu yenidən müəyyənləşdirilə bilər, hətta İranın iştirakına imkan yarana bilər.
Digər tərəfdən, əgər aktiv döyüşlər dayansa belə ABŞ ilə İran arasında gərginlik yüksək olaraq qalarsa, Tehran TRIPP-i legitim hədəf kimi görüb buna uyğun hərəkət edə bilər. Bu mənada layihənin gələcəyi əvvəllər əsasən ABŞ siyasətindən asılı idisə, indi İranın strateji prioritetlərindən, siyasət seçimlərindən və regional dinamika ilə bağlı qiymətləndirmələrindən də asılıdır.
Ermənistan və Azərbaycan hakimiyyətlərinin Tehrana layihənin Cənubi Qafqazda ABŞ-nin strateji və ya hərbi mövcudluğu üçün əsas ola bilməyəcəyini və İrana qarşı istifadə olunmayacağını göstərmək üçün bir neçə variantı var. İrəvan və Bakı ilə nisbətən sabit münasibətlərə baxmayaraq, Tehran bu təşəbbüsü öz əsas strateji maraqları və sərhəd təhlükəsizliyi üçün təhlükə kimi qiymətləndirə bilər. Bu kontekstdə İran Moskva ilə də ortaq mövqe tapa bilər, çünki Rusiya da layihəyə skeptik yanaşma sərgiləyib. Hazırda isə layihənin həyata keçirilməsi faktiki olaraq dayandırılıb və bütün tərəflər ya sabitləşməni, ya da daha böyük eskalasiyanı gözləyir”, - deyə Sarkisyan yazıb.
Alpər Mövludoğlu
Ordu.az
