Pakistanın ev sahibliyi etdiyi danışıqlar kövrək atəşkəsə əsaslanaraq daha geniş razılaşmaya doğru yolların araşdırılmasını hədəfləyir. Danışıqlar iki rəqabətli təklif ətrafında strukturlaşdırılıb: İranın təqdim etdiyi 10 maddəlik çərçivə və ABŞ tərəfindən irəli sürülən 15 maddəlik plan. Hər iki tərəf dialoqa hazır olduğunu bildirsə də, ciddi fikir ayrılıqları qalır.

Danışıqların mərkəzində İranın nüvə proqramı dayanır. Vaşinqton Tehranının nüvə silahı hazırlamayacağına dair qəti təminatlar, uranın zənginləşdirilməsinə sərt məhdudiyyətlər və AEBA tərəfindən geniş monitorinq tələb edir.

İran isə zənginləşdirmə də daxil olmaqla dinc nüvə fəaliyyətləri aparmaq hüququnun tanınmasını istəyir və bunu milli suverenlik məsələsi hesab edir.

İqtisadi sanksiyalar digər əsas məsələdir. İran ABŞ və beynəlxalq sanksiyaların dərhal və tam ləğvini, həmçinin xaricdə dondurulmuş maliyyə aktivlərinin azad edilməsini tələb edir.

ABŞ mövqeyi kəskin şəkildə fərqlənir və nüvə və təhlükəsizlik öhdəliklərinə İran tərəfindən yoxlanıla bilən əməl olunmasına birbaşa bağlı mərhələli sanksiya yüngülləşdirilməsini dəstəkləyir.

Strateji baxımdan həyati əhəmiyyətə malik Hörmüz boğazına nəzarət və çıxış da əsas mübahisə mövzusudur. İran coğrafi və iqtisadi əhəmiyyətini əsas gətirərək keçid üzərində tənzimləyici rolunun rəsmi tanınmasını istəyir.

ABŞ isə boğazın qlobal enerji təchizatı üçün əhəmiyyətini vurğulayaraq heç bir məhdudiyyət olmadan tam açıq və təhlükəsiz beynəlxalq gəmiçilik xətlərində israr edir.

Regional təsir həssas mövzu olaraq qalır. Vaşinqton İranın Yaxın Şərq boyunca müttəfiq silahlı qruplara dəstəyinin dayandırılmasını istəyir, İran isə həmin qruplara qarşı hərbi əməliyyatların dayandırılmasını və regional münaqişələrdə daha geniş gərginliyin azaldılmasını tələb edir.

İran ABŞ qüvvələrinin regiondan çıxarılmasını və hücum etməmək barədə rəsmi təminat istəyib. ABŞ isə müttəfiqlər qarşısında təhlükəsizlik öhdəliklərini əsas gətirərək hərbi mövcudluğunu azaltmağa hazır olduğunu bildirməyib.

Digər mübahisəli məsələ İranın ballistik raket proqramıdır. ABŞ raket inkişafına və daha geniş müdafiə imkanlarına məhdudiyyətlər tətbiq edilməsini istəyir, İran isə bu tələbləri özünümüdafiə hüququna müdaxilə kimi qiymətləndirir.

Tehran həmçinin son münaqişələr nəticəsində dəymiş ziyana görə kompensasiya məsələsini qaldırıb, ABŞ isə öz maraqlarına və müttəfiqlərinə qarşı hücumlara dair məsuliyyət mexanizmlərinin yaradılmasında israr edəcəyi gözlənilir.

İki həftəlik atəşkəsin son tarixinin yaxınlaşdığı vaxt mənbələr qeyd edir ki, irəliləyişin hər iki tərəfdən etimad qurucu tədbirlərlə başlayan mərhələlər üzrə olacağı ehtimal edilir. Dərhal irəliləyiş gözlənilməsə də, mənbələr hesab edir ki, danışıqlar prosesi davam edəcək və bu, atəşkəsin uzadılması demək ola bilər.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az