Zirvənin ən vacib qərarı Trampın Suriyaya qarşı tətbiq olunan ABŞ sanksiyalarının ləğv ediləcəyini elan etməsi oldu. Bu qərar yeni Suriya rəhbərliyinin beynəlxalq legitimlik qazanmaq, ölkədəki iqtisadi böhranı aradan qaldırmaq, siyasi keçid prosesini idarə etmək və daxilidə daha çox dəstək toplamaq səylərinə mühüm töhfə verəcək.
Vaşinqtonun Suriya siyasətində yeni dövr
Tramp Şaara ilə görüşündə Suriyada terror təşkilatı YPG/PKK-nın nəzarətində olan İŞİD həbsxanalarının məsuliyyətinin Şam rəhbərliyinin üzərinə götürülməsini tələb etdi. Tramp bu açıqlama ilə İŞİD-lə mübarizədə Suriyada yeni rəhbərliyi əsas tərəf kimi qəbul etmək istədiyini açıq şəkildə göstərdi.
Açıqlamanın vaxtı və məzmunu yalnız İŞİD-lə mübarizə kontekstində deyil, ABŞ-nin Suriya səhnəsindəki aktorlara münasibətində də yeni mərhələyə keçildiyinin işarəsi ola bilər. Trampın bu tələbi, xüsusilə ABŞ-nin Suriyadan çəkilmək istiqamətindəki meylləri ilə birgə qiymətləndirildikdə, Şam rəhbərliyinə açıq şəkildə təhlükəsizlik məsuliyyəti vermək istəyini əks etdirir. Bu tələbin həyata keçməsi beynəlxalq aktorların Suriyadakı mövqelərini yenidən gözdən keçirməsinə səbəb ola bilər.
Bu tələb təkcə təhlükəsizlik tədbiri çağırışı deyil, həm də ABŞ-nin sahədəki prioritetlərini yenidən müəyyənləşdirdiyinə və Suriyada tərəfdaşlarını dəyişmək istədiyinə dair bir mesaj kimi oxuna bilər. Bu, ABŞ-nin İŞİD-lə mübarizədə əsas tərəfdaş kimi gördüyü YPG/PKK ilə münasibətini yenidən nəzərdən keçirdiyinin və bunun əvəzinə yeni Şam rəhbərliyini daha səmərəli və legitim aktor kimi önə çıxarmaq istədiyinin göstəricisidir.
ABŞ son illərdə Suriyadan hərbi qüvvələrini çıxarmaq seçimini getdikcə daha ciddi şəkildə gündəmə gətirir. Tramp ölkəsini Suriya səhnəsindən çəkərkən arxasında boşluq qoymaq istəmir və İŞİD təhdidinin yenidən güclənməməsi üçün mübarizəni davam etdirəcək bir aktor axtarır. Bu məqamda imkan və legitimlik baxımından YPG/PKK əvəzinə Suriya dövlətinin ön plana çıxarılması həm beynəlxalq hüquqa uyğunluq, həm də regional reallıqlar baxımından daha rasional seçim kimi görünür.
Trampın mesajı Vaşinqtonun Suriyada yeni bir tarazlığa yönəldiyini və Şam ilə, xüsusilə təhlükəsizlik məsələlərində birbaşa əlaqə qurmaq istədiyini göstərir. Bu yanaşma ABŞ-nin yalnız YPG/PKK-nı mərkəzə alan siyasətlərlə məhdudlaşmayacağını, artıq Şamın prioritetlərini də nəzərə alan daha çevik və çoxtərəfli xəttə keçəcəyini göstərir. Bu vəziyyət Suriyanın gələcəyi baxımından mühüm nəticələr doğura bilər. Xüsusilə Avropa paytaxtları kimi uzun müddət Şam rəhbərliyi ilə birbaşa əlaqə qurmaqdan çəkinən aktorlar üçün bu yanaşma nümunə ola bilər.
Şam rəhbərliyinin artan legitimliyi
Trampın çağırışı Türkiyənin təşəbbüsü ilə başlanan “beşli əməkdaşlıq mexanizmi” ilə üst-üstə düşən bir yanaşmanı da ortaya qoyur. Türkiyə, Suriya, İraq, İordaniya və Livanı əhatə edən bu regional mexanizm İŞİD-lə mübarizədə daha koordinasiyalı bir təhlükəsizlik arxitekturası qurmağı hədəfləyir. ABŞ-nin həbsxanaların məsuliyyətini Şama vermək istəyi bu mexanizmin sahədə işlək olmasına birbaşa töhfə verəcək.
Bu, eyni zamanda ABŞ-nin artıq regional aktorların daha çox məsuliyyət götürməsini təşviq etdiyini və sahədəki hərbi yükün bölüşdürülməsinə müsbət yanaşdığını göstərir. Bu baxımdan Trampın açıqlaması yalnız Suriya daxilindəki tarazlıqları deyil, eyni zamanda regional təhlükəsizlik əməkdaşlığı səylərinə də birbaşa təsir edə biləcək bir addım ola bilər.
İŞİD həbsxanalarının Şam rəhbərliyinə verilməsi halında Avropa ölkələri başda olmaqla vətəndaşları Suriyada saxlanılan ölkələr artıq YPG/PKK ilə deyil, birbaşa Şamla əlaqə qurmaq məcburiyyətində qalacaq. Bu, YPG/PKK-nın İŞİD məhbusları kartı ilə əldə etdiyi beynəlxalq diqqət və təsir imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdıracaq. YPG/PKK-nın özünü aktor kimi təqdim edə bildiyi əsas sahə olan bu məsələ Suriya hökumətinin əlinə keçdikdə, beynəlxalq səviyyədə təsir mərkəzi də dəyişəcək. Beləliklə, bu addım yalnız yerli səviyyədə deyil, beynəlxalq diplomatik müstəvidə də ciddi dəyişikliklərə səbəb ola bilər.
Nəhayət, bu açıqlama yeni Şam rəhbərliyinin ölkədə suverenliyini yenidən bərpa etmək prosesinə güclü beynəlxalq dəstək anlamına gəlir. Suriya rəhbərliyi üçün beynəlxalq legitimliyin yenidən qazanılması və dövlət hakimiyyətinin ölkə üzrə yayılması istiqamətində atılacaq hər bir addım böyük əhəmiyyət kəsb edir. İŞİD həbsxanalarının nəzarətinin ələ alınması bu prosesdə kritik bir mərhələ ola bilər.
Həbsxanaların məsuliyyətinin götürülməsi həm simvolik, həm də faktiki baxımdan Suriya dövlətinin hakimiyyətini yenidən nümayiş etdirdiyi bir sahə kimi ön plana çıxacaq. ABŞ kimi uzun müddət Şam rəhbərliyi ilə birbaşa əlaqə qurmayan bir aktorun belə bir çağırış etməsi Suriya rəhbərliyi üçün siyasi və diplomatik baxımdan böyük qələbə hesab edilə bilər.
Bu çərçivədə baxıldıqda, Trampın İŞİD həbsxanaları ilə bağlı açıqlaması yalnız taktiki addım deyil, ABŞ-nin sahədəki tərəfdaşlıqlarına yenidən baxdığının, Suriya məsələsinə daha geniş strategiya ilə yanaşdığının və regional aktorlarla daha balanslı əməkdaşlıq axtardığının göstəricisidir.
Bu inkişafın yaxın gələcəkdə ABŞ-Suriya münasibətləri ilə yanaşı, Türkiyənin təhlükəsizlik siyasətinə, Avropanın Suriya yanaşmasına və YPG/PKK-nın ölkə daxilində və xaricindəki mövqeyinə birbaşa təsir göstərməsi gözlənilir.
Asif Cəfərov
Ordu.az
