Səfir təbii olaraq diplomatik dildən istifadə edərək, Tehranın yaxın gələcəkdə həmin sənədi təqdim edəcəyinə ümid etdiyini bildirib, lakin Moskva bu “ümid”i on ilə yaxındır ki, bəsləyir və görünür, İran tərəfi tələsmir. Rusiyanın 1,3 milyard avro güzəştli kredit verməyi, İranın isə 0,3 milyard avroluq xərcləri öz üzərinə götürməsi öhdəliyi götürdüyü 2023-cü il sazişi bu məsələyə “son aydınlıq” gətirməli idi.
Lakin son iki ildə tərəflər podratçı şirkətlərin seçilməsi ilə bağlı razılığa gəlmədiyindən, İran hələ də strukturun layihə və ilkin hesablama sənədlərini hazırlamağa başlamadığından Rusiya tərəfindən ayrılan pullar İranın hesabına köçürülməyib. İran mənbələrinin bildirdiyinə görə, əsas maneələrdən biri də odur ki, İran hökuməti xüsusi şəxslərdən torpaq almalıdır, bu da əlavə xərclər və ola bilsin, daxili problemlərlə bağlıdır.
Yanvarın 17-də Rusiya-İran Hərtərəfli Strateji Əməkdaşlıq Sazişi imzalansa da, Rusiya və Azərbaycan İran-Rusiya yük tranziti ilə bağlı məsələlərdə razılığa gəlsələr də, şübhə etməyə bütün əsaslar var ki, Sankt-Peterburqla Fars körfəzi arasında birbaşa dəmir yolu əlaqəsi, Rusiya hökumətinin əvvəllər bəyan etdiyi kimi, 2028-ci ildə çətin işə salınsın.
İranın gözləmə mövqeyinin səbəbi nədir? Görünür, sanksiyalar altında olan İranın “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizinin tezliklə işə salınmasında əsaslı şəkildə maraqlı olması ilə bağlı ekspert qiymətləndirməsi o qədər də əsaslı deyil, çünki bu layihə daha dərin mənada Rusiyanı daha rahat və nisbətən ucuz marşrutla Fars körfəzinin ərəb monarxiyaları, Hindistan və Asiya-Sakit okean regionu ölkələri ilə birləşdirmək məqsədi güdür.
Bu mənada təkcə Azərbaycan deyil, İran da tranzit ölkə sayılır. İranın isə Fars körfəzinin ərəb ölkələri ilə kifayət qədər “gərgin” münasibətləri var. Digər tərəfdən, İranın İsrail tərəfindən hücuma məruz qala biləcəyi bir vaxtda Rusiyanın geosiyasi maraqlarının reallaşmasına əsaslı dəstək verməkdə ehtiyatlı davrandığı görünür. İran “dosyesi”nin Rusiya-ABŞ danışıqlarında müzakirə edilib-edilməməsi və ya hansısa mərhələdə müzakirə edilib-edilməyəcəyi məlum deyil.
ABŞ prezidenti Donald Trampın fikri bəllidir, o, İranın nüvə proqramı ilə bağlı məsələni sənədlə həll etmək istərdi, lakin İsrailin əvəzinə qərar verə bilməz. Lavrov Tehrana ən azından bu dilemmadan çıxış yolunun təxmini hesablamasını aparırmı? Bu, bir sualdır, ikincisi daha vacibdir: “Rusiyanın təminatları İranı qane etmirsə və ya etməyəcəksə, necə olacaq?”.
Rusiya-ABŞ sövdələşməsinin “qanuniliyi” üçün bunun həyata keçirilməsində təkcə Ukrayna və Avropa İttifaqının iştirakını təmin etmək deyil, həm də Çin, Hindistan, Türkiyə, Fars körfəzinin ərəb monarxiyaları, eləcə də İranın ən azı “sakit” razılığı lazımdır. Rusiyaya geosiyasi “genişlənmə” imkanları əldə etmək üçün ABŞ ilə razılaşma lazımdır.
Bunlardan biri Sankt-Peterburq-Fars körfəzi fasiləsiz dəmir yolu əlaqəsi layihəsidir, onun işə düşməsi üçün İran ərazisində 162 km uzunluğunda Rəşt-Astara hissəsinin tamamlanması lazımdır. Əgər Lavrovun Tehrana səfəri ərəfəsində Rusiyanın İrandakı səfiri bu məsələnin vacibliyini vurğulayıbsa, bunun Rusiya-İran danışıqlarının növbəti “məhək daşı” olduğunu güman etmək lazımdır. Lavrov İran sınağından çıxa biləcəkmi?
Firuz Bağırov
Ordu.az
