Akademik ekspertlər Livanda radiostansiya və peycerlər vasitəsilə həyata keçirilən kiberhücumlardan sonra Türkiyənin bu cür hücumlara qarşı vəziyyətini dəyərləndiriblər. Mütəxəssislər Türkiyənin kiber təhdidlərə və təxribata qarşı çox güclü milli infrastruktura malik olduğunu və bunu daim yenilədiyini bildiriblər.

Türkiyə yerli istehsalla təxribatın qarşısını alır

Türkiyə Milli Kəşfiyyat Akademiyasından Celal Erbay Livandakı partlayışlarla bağlı nəzəriyyələr və Türkiyənin bu cür hücumlara qarşı gücü haqqında təhlil yazıb.

***

Livanda çox sayda insanın ölümünə və minlərlə insanın yaralanmasına səbəb olan peycer və radiostansiya partlayışları bölgədə gərginliyi artıran mühüm hadisədir. Bu partlayışların necə baş verdiyi, istifadə edilən cihazların təxribatla, yoxsa kiberhücum nəticəsində partladılması kimi suallar texniki araşdırma tələb edir. Bu partlayışların arxasında İsrailin olduğu iddia edilir. Bir çox mənbəyə görə, bu hücumlar qabaqcıl mühəndislik və kəşfiyyat əməliyyatları ilə həyata keçirilib.

- Livandakı partlayışlarla bağlı nəzəriyyələr

Partlayışlarla bağlı ən güclü nəzəriyyə odur ki, qurğuların istehsalı və ya paylanması prosesi zamanı partlayıcı maddələr yerləşdirilib. Partlayış üçün təxribatın tədarük zəncirində baş verdiyi düşünülür. Bu, əməliyyatın mürəkkəb xarakterini göstərir. İsrail kəşfiyyat bölmələrinin Livana daxil olmazdan əvvəl bu cihazları ələ keçirərək, içərisinə partlayıcı maddələr yerləşdirdiyi düşünülür. Bu əməliyyatların Tayvanda yerləşən “Gold Apollo” tərəfindən həyata keçirildiyi iddia edilsə də, şirkət marka lisenziyasını verdikləri BAC adlı şirkətə işarə edib.

Bu tip təxribatın baş verməsi üçün maddi-texniki dəstək və yüksək texnologiyaya malik bir ölkənin dəstəyi lazımdır. Belə əməliyyatlarda İsrail agentləri tərəfindən təxribat törədilən və hərbi partlayıcılarla yerləşdirilən qurğular kəşfiyyat bölmələri tərəfindən uzaqdan idarəetmə ilə işə salına bilər.

İddialara görə, qurğuların batareya bölmələrində və ya dövrə komponentlərində partlayıcı maddələr gizlədilib. Bu cür hərbi təyinatlı partlayıcı maddələrin kiçik ölçülü və gündəlik istifadədə nəzərə çarpmayacaq qədər mürəkkəb qurğulara yerləşdirilməsi əməliyyatın həssaslığını artırır. İstifadə olunan partlayıcı maddələrin PETN kimi yüksək sıxlıqlı partlayıcılar olduğu və kiçik miqdarda belə təsirli olduğu düşünülür.

PETN hərbi əməliyyatlarda tez-tez istifadə edilən partlayıcı maddədir və aşağı həcmdə böyük təsir yaratmaq qabiliyyətinə malikdir. 1996-cı ildə Yəhya Ayyaşa sui-qəsd zamanı İsrail Ayyaşın mobil telefonuna PETN yerləşdirib. Cihazın içərisinə yerləşdirilmiş az miqdarda PETN sui-qəsdin yüksək dəqiqlik və effektivliklə həyata keçirilməsinə şərait yaradıb.

- Partlayışlar necə tətikləndi?

Partlayışların necə törədildiyi ilə bağlı bir çox nəzəriyyələr var. Cihazların radio siqnalları və ya hərf-rəqəm mətn mesajları vasitəsilə uzaqdan partladıldığı iddia edilir. Bu ssenaridə partlayıcı maddələrin cihazlara siqnal göndərilərək işə salındığı və demək olar eyni vaxtda partladıldığı düşünülür. Partlayıcı maddələrin işə düşməsi üçün istifadəçilər cihazla qarşılıqlı əlaqədə olmalı ola bilər.

Məsələn, cihazın titrəməsi və ya səhv mesajı verməsi nəticəsində cihazı dayandırmağa çalışan istifadəçi partlayışa səbəb ola bilər. Yəni bu mexanizm hədəfə alınan şəxslərin cihazlardan aktiv istifadə edərkən partlamasını təmin edib və beləliklə hücumun təsirini artırıb. Baş verən hadisələrdə əl, barmaq və göz itkilərinin çox olması bu nəzəriyyəni güclü şəkildə dəstəkləyir.

Belə partlatma mexanizmləri müasir texnologiyaya uyğundur. Buna görə də hücumu həyata keçirən tərəfin cihazların partlayacağı anı dəqiq idarə edə bilməsinə imkan verdi. Xüsusilə radio siqnalları ilə uzaqdan işə salınan bu tip partlayıcı qurğular hədəf alınan şəxsin hərəkətlərinə və cihazdan istifadə müddətinə uyğun olaraq tənzimlənə bilər. Bundan əlavə, cihazların eyni vaxtda partlaması həm də hücumun logistika və texnika baxımından necə planlaşdırıldığını ortaya qoyur.

İlkin ehtimala görə, partlayışlar kiberhücum nəticəsində cihazların həddindən artıq qızması nəticəsində baş verib. Kiberhücum vasitəsilə cihazların batareyalarının həddindən artıq qızması və beləliklə də partlayışa səbəb olması mümkün olsa da, müşahidə edilən partlayış növü daha çox fiziki partlayıcı maddələrlə həyata keçirilən təxribat əməliyyatını göstərir. Həddindən artıq qızmış litium-ion batareyaları adətən tüstü və yanğına səbəb olur, lakin bu halda cihazlar qəfil partlayıb. Bu, partlayışların batareya ilə bağlı problemlə əlaqəli olmadığını ortaya qoyur.

Kiberhücum cihazların proqram təminatını zədələyə, onları yararsız hala sala və ya funksiyalarını poza bilər, lakin bu hadisədə cihazların partlaması birbaşa fiziki müdaxilə ilə bağlıdır. Ona görə də Livandakı partlayışların kiberhücumdan çox fiziki təxribat olduğunu söyləmək ehtimalı daha çoxdur.

Bu partlayışlar təkcə hədəfə alınan şəxslərə birbaşa hücum kimi deyil, həm də Livandakı təhlükəsizlik sistemlərinə qarşı əməliyyat kimi qiymətləndirilir. Partlayışlar İsrailin kəşfiyyat əməliyyatlarında istifadə etdiyi qabaqcıl texnologiyalar və “Hizbullah”ın Livandakı təhlükəsizlik zəifliklərini üzə çıxardı. Bu əməliyyat təkcə hədəfdə olan insanlara təsir etmək üçün deyil, həm də sosial qorxu və inamsızlıq mühiti yaratmaq üçün həyata keçirildi.

Hücum elektron cihazların tədarük zəncirindəki təhlükəsizlik zəifliklərini bir daha gündəmə gətirdi. Təxribatın cihazların istehsal mərhələsində həyata keçirilməsi beynəlxalq tədarük zəncirlərinin təhlükəsizliyinin nə qədər kritik olduğunu göstərir. Xüsusilə həssas texnoloji məhsulların təhlükəsizliyi bu cür əməliyyatların qarşısının alınmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Livandakı peycer və radiostansiya partlayışları müasir müharibənin mürəkkəb simasını ortaya qoyan nümunə idi. Partlayıcı maddələrin tədarük zəncirində cihazlara yerləşdirilməsi, uzaqdan idarə edilməsi və hədəfə alınan insanlara qarşı eyni vaxtda partlayışların həyata keçirilməsi bu əməliyyatın nə qədər mürəkkəb və planlı olduğunu göstərirdi. Bu hadisə elektron cihazların təhlükəsizlik riski yarada biləcəyini və müharibədə yeni təhlükəyə çevrilə biləcəyini ortaya qoydu.

- Türkiyə yerli istehsalla təxribatların qarşısını alır

Livandakı partlayışlar göstərdi ki, Türkiyə kimi ölkələrin müdafiə strategiyalarına tədarük zəncirinin təhlükəsizliyi, kibertəhlükəsizlik və hərbi texnologiyalar daxil edilməlidir. Türkiyə güclü müdafiə sənayesi, qabaqcıl texnoloji infrastrukturu və kibertəhlükəsizliyə investisiyaları ilə bu cür hücumlara qarşı ciddi müqavimət göstərir. Türkiyənin son illərdə müdafiə texnologiyaları sahəsində uğurları və xarici asılılığı azaltmaq strategiyası ölkənin bu cür hücumlardan qorunma imkanlarını artırır.

Türkiyə müdafiə sənayesində yerli istehsala qoyulan böyük investisiyalar tədarük zəncirinin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün kritik addımların atılmasını təmin etdi. ASELSAN, TUSAŞ və ROKETSAN kimi milli müdafiə şirkətləri Türkiyənin öz texnologiyalarını inkişaf etdirmək və istehsal etmək imkanlarını artıraraq, xarici asılılığı əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. Bu yolla Türkiyə xarici tədarük zəncirinin təxribatına qarşı daha davamlı oldu.

Xüsusilə elektron sistemlərdə və hərbi texnologiyalarda yerliləşmə nisbətini artıran Türkiyə ən başından kritik cihazların təhlükəsizliyini təmin etmək qabiliyyətinə malikdir. Yerli texnologiyalar türkiyəli mühəndislər tərəfindən hazırlanıb istehsal edildiyi üçün təxribat riskləri minimuma endirilir. Türkiyə müdafiə və təhlükəsizlik texnologiyalarında yerli istehsalı təşviq etməklə, bu sahədə lider rolunu gücləndirir və davamlı olaraq yeni layihələr həyata keçirir. Yerli Pilotsuz Uçuş Aparatları (PUA) və milli döyüş təyyarəsi layihələri Türkiyənin bu sektorda liderliyini gücləndirən mühüm layihələrdən yalnız bir neçəsidir.

- Türkiyə kiberhücumlara qarşı hansı tədbirləri görür?

Bundan əlavə, Türkiyə kibertəhlükəsizlik sahəsində atdığı güclü addımlarla kiberhücumlara qarşı effektiv müdafiəni inkişaf etdirib. Türkiyə Milli Kibertəhlükəsizlik Strategiyası və Fəaliyyət Planı ilə kritik infrastrukturlara qarşı kiber təhdidləri aşkar etmək və müdafiə etmək qabiliyyətini daim təkmilləşdirir. Bu çərçivədə Türkiyə kibertəhlükəsizlik sahəsində beynəlxalq standartlara uyğun infrastruktur yaradıb və bu istiqamətdə mühüm addımlar atıb.

Türkiyədə qurulan Milli Kiber Hadisələrə Müdaxilə Mərkəzi (USOM) davamlı olaraq kiberhücumları izləmək və müdaxilə etmək qabiliyyətinə malikdir. Bundan əlavə, Türkiyənin yerli müdafiə şirkətləri xüsusilə hərbi sistemlərin kiber təhlükəsizliyini təmin etmək üçün qabaqcıl kibertəhlükəsizlik texnologiyaları inkişaf etdirir. Bu güclü infrastruktur sayəsində Türkiyə həm dövlət qurumlarını, həm də hərbi sistemləri kiberhücumlardan qorumaqda xeyli irəlidədir.

Üstəlik, bu yaxınlarda Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidan Türkiyənin kibertəhlükəsizlik sahəsində qətiyyətini vurğulayaraq, müstəqil Kibertəhlükəsizlik Təşkilatının yaradılmasının Milli Təhlükəsizlik Şurasının gündəminə gətirildiyini və bu strateji addımın qısa zamanda həyata keçiriləcəyini bildirib.

Türkiyənin Livandakı partlayışlar kimi hadisələrə qarşı güclü müdafiə qabiliyyəti var. Yerli müdafiə sənayesinin, güclü kibertəhlükəsizlik infrastrukturunun və elektron kəşfiyyat sistemlərinin əldə etdiyi uğurlar Türkiyənin bu cür təxribat və hücumlara qarşı nə qədər qorunduğunu göstərir. Türkiyə texnoloji infrastruktura və yerli istehsal strategiyasına qoyduğu sərmayələr sayəsində müasir müharibənin gətirdiyi yeni təhlükələrin öhdəsindən gəlmək üçün güclü mövqeyə malikdir.

Bu hadisələr Türkiyənin texnologiya və təhlükəsizlik sahəsində atdığı addımların nə qədər kritik olduğunu bir daha ortaya qoyur.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az