ABŞ bu görüşlə nəyi nəzərdə tutur?
Bu yaxınlarda baş verən 44 günlük Qarabağ müharibəsi ilə Cənubi Qafqazda tarixi mübarizə və hökmranlıq arzusunun tamamilə yeni mərhələyə keçdiyi məlumdur. Bu müharibə zamanı ABŞ-ın kənarda qalması, Rusiyanın danışıqlar masası qurması və Türkiyənin Azərbaycana dəstək verməsi regionda bütün tarazlıqların dəyişməsinə səbəb oldu. Rusiyanın liderliyi ilə imzalanan 10 noyabr razılaşmasından sonra Qərb dünyası və ABŞ prosesdən kənarda qalma effekti ilə regionun aktiv aktoru olmaq üçün mühüm addımlar atdı.
Avropa İttifaqı (Aİ) ölkələri bölgədəki gərginliyi azaltmaq üçün yardım çatdırmaq, danışıqları dəstəkləmək və iki ölkənin sərhəd xəttinə müşahidəçilər göndərmək qərarına gələrək bölgəni Rusiyaya buraxmayacaqları mesajını verib. ABŞ isə 44 günlük Qarabağ müharibəsindən sonra NATO vasitəsilə Cənubi Qafqaza dair siyasətini davam etdirməyə çalışıb, həm Ukrayna-Rusiya müharibəsi, həm də digər qlobal hadisələrlə birlikdə Rusiyanı mühasirəyə almaq siyasətini davam etdirib.
Məsələn, ABŞ-ın ev sahibliyi ilə Vaşinqtonda Ermənistanla Azərbaycan arasında keçirilən görüşü də bu çərçivədə qiymətləndirmək olar. ABŞ-ın ev sahibliyi etdiyi bu görüşü Rusiyanın Ermənistan və Azərbaycana qarşı apardığı danışıqlar prosesinə və 10 noyabr razılaşmasına cavab kimi qiymətləndirmək olar. Digər tərəfdən, Rusiya regionda mümkün danışıqların yalnız onun razılığı ilə reallaşa biləcəyini dəfələrlə ifadə etməkdə davam edir.
Bütün bu hadisələri nəzərə alsaq, ABŞ-ın bu regionda əsas məqsədi Ukraynada olduğu kimi, Cənubi Qafqaz uğrunda Rusiya ilə mübarizəsini davam etdirməkdir. Bu mübarizədə regionun əsas aktorlarının tarixi maraqları ilə yanaşı, Qarabağ müharibəsi zamanı ABŞ və Qərb dünyasının proseslərdən kənarda qalması da mühüm rol oynayır.
Bundan əlavə, ABŞ-ın Ukrayna-Rusiya müharibəsi ilə regionda azalan təsirini artırmaq və uzunmüddətli perspektivdə Cənubi Qafqazda davamlı sülhü təmin etməkdənsə, Rusiyanı bölgədə balanslaşdırmaq istəyi də mühüm rol oynayır. Digər bir məsələ isə Ukrayna-Rusiya müharibəsi ilə bütün dünyada artan enerji ehtiyacına alternativ həll yollarının axtarışıdır. Bu baxımdan Cənubi Qafqaz həm enerji ehtiyatları, həm də nəqliyyat və ticarət yolları üzərində yerləşməsi baxımından strateji mövqeyə malikdir. Bu vəziyyət regionun qlobal aktorların mübarizə meydanına çevrilməsinə səbəb olan digər amil kimi önə çıxır.
Mümkün üçtərəfli razılaşma fonunda ABŞ regionda təsirini nə dərəcədə artıra bilər?
ABŞ bölgəyə Rusiyanın gətirə bilmədiyi daimi sülhü üçtərəfli razılaşmalarla gətirə biləcəyi görüntüsü yaratmağa çalışır. Lakin Rusiya arxa bağçası kimi gördüyü bir coğrafiyada geosiyasi gücünün məhdudlaşdırılmasına imkan verməyəcəyi üçün ABŞ-ın bölgədə asanlıqla addım atması mümkün deyil. Bundan başqa, Çinin “Bir kəmər, bir yol” layihəsinin də bu bölgədən keçməsi və Rusiya ilə Çinin yaxınlaşması ABŞ tərəfindən də narahatçılıqla qarşılanır. ABŞ-ın rəhbərliyi ilə üçtərəfli sazişin imzalanması regionda gərginliyin yenidən artmasına səbəb ola bilər.
Belə bir razılaşma Rusiya tərəfindən təhdid kimi qəbul ediləcəyi üçün bu, həm də davamlı sülhün bərqərar olmasına əngəl törədəcək. Çünki ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi razılaşma həm Rusiyanın regionda hərbi mövcudluğunun, həm də mövcud razılaşmanın etibarlılığının şübhə altına alınması demək olacağından, Rusiya ABŞ-ın bu addımlarına sərt cavab vermək istəyəcək. Yenə də ABŞ NATO üzvü olan ölkə kimi Türkiyənin Ermənistanla münasibətlərinin normallaşdırılmasının ABŞ-ın maraqlarına uyğun olacağını təxmin edir və NATO-nun hətta Türkiyə vasitəsilə də regiona daxil olmasını hədəfləyir. Rusiya və İran kimi ABŞ da regionda razılaşmalarla Cənubi Qafqazda effektivliyini artırmağa çalışdı və yeni dövrdə iqtisadiyyat, nəqliyyat və yardımlar vasitəsilə Cənubi Qafqazda effektiv yol xəritəsini izləməyə çalışacaq.
Üçtərəfli razılaşmaya reaksiyalar necədir?
ABŞ-ın rəhbərliyi ilə mümkün üçtərəfli razılaşma mexanizminin yaradılması Rusiya, İran və digər qlobal güclər tərəfindən narahatlıqla qarşılanacaq. Çünki qlobal miqyasda baş verən son proseslər Cənubi Qafqaza ciddi təsir göstərir. Məsələn, Rusiya ilə ABŞ arasında siyasi və hərbi gərginlik Ukraynada, Yaxın Şərqdə və Qafqazda özünü göstərir.
Ukrayna-Rusiya müharibəsinin ilk günlərindən çətin günlər keçirən Rusiyanın bir çox ölkələr kimi Ermənistanla da mühüm fikir ayrılıqları olub. Bunlar arasında Putinin həbsinə order verən Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinə (BCM) İrəvanın üzvlüyü də gündəmdədir. Bundan əlavə, məlumdur ki, İrəvan administrasiyası Rusiya ilə Qarabağ münaqişəsinin tam həlli üçün lazımi addımlar atmayıb, 10 noyabr razılaşmasına tam əməl etməyib, sərhədlərdəki münaqişələrlə bağlı Putin administrasiyasını tənqid edib.
Bu səbəbdən İrəvan administrasiyası ABŞ və digər aktorlarla, xüsusən də Aİ ölkələri ilə intensiv diplomatik əlaqə saxlayır və İrəvanın əvvəlki kimi artıq tamamilə Rusiyanın nəzarəti altında hərəkət edə bilməyəcəyinə işarə edir. Bundan başqa, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan “Rusiyayönlü və qərbyönlü siyasət aparmayacam” deyib. Bəyanatda mühüm mesaj olduğunu nəzərə alsaq, Ermənistanın yeni dövrdə mövcud problemlərini həll etmək üçün alternativlər axtarışında olduğunu söyləmək olar.
ABŞ-dan başqa, bölgənin tarixi aktorları və qeyri-regional aktorlar da ön plana çıxır. Məsələn, Çin və İranın Ermənistan üçün strateji əhəmiyyəti artır. Bu kontekstdə Zəngəzur dəhlizinin açılması tarixi İpək Yolu baxımından marşrut üzərində olan ölkələr üçün ciddi kommersiya potensialına malikdir. Bundan əlavə, bu dəhliz Asiyanı Avropa ilə birləşdirəcəyindən, nəqliyyat baxımından da mühüm addım olacaq. Bu səbəbdən də Çinin bu hadisələri yaxından izlədiyi məlumdur.
Bu dəhliz Avropa, Türkiyə, Asiya və Çin üçün strateji əhəmiyyətə malikdir. İran baxımından bu inkişaflar narahatlıqla izlənilir, çünki Zəngəzur dəhlizi ilə Azərbaycanın qərb rayonları və Naxçıvan arasında quru əlaqəsi yaradılacaq. İran bu dəhlizin açılması ilə geosiyasi əhəmiyyətinin azalacağını proqnozlaşdırır. Bundan başqa, Azərbaycan-İsrail yaxınlaşması İran tərəfindən narahatlıqla izlənilir. İran və Azərbaycanın qarşılıqlı olaraq diplomatlarını “persona non-grata” elan edərək deportasiya etməsi regionda dinamikanın aktiv olduğunu və iki ölkə arasında gərginliyin davam etdiyini göstərən mühüm göstəricilərdən biridir.
Azərbaycanın öz torpaqlarını işğaldan azad etməsi həm geosiyasi, həm də etnik səbəblərdən İran tərəfindən diskomfortla qarşılanıb. Bu səbəbdən İran və Çinin təkcə Qafqazda deyil, digər regionlarda və müxtəlif tənliklərdə ABŞ-a qarşı dayanan bir güc kimi önə çıxması Rusiya üçün bir üstünlük kimi önə çıxır, ABŞ üçün isə bu, geosiyasi təhlükə kimi qəbul edilir.
Asif Cəfərov
Ordu.az
