1) Türkiyənin NATO hekayəsi necə başladı?
Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının (SSRİ) təhlükəsinə qarşı atılan ilk addım 1948-ci il martın 17-də Britaniya, Fransa, Belçika, Hollandiya və Lüksemburq arasında “Brüssel müqaviləsi”nin imzalanması oldu. Lakin dövrün ən böyük hərbi gücünə malik olan Amerika Birləşmiş Ştatlarının (ABŞ) müqavilədən kənarda olması uyğun hesab edilməyəndə, 4 aprel 1949-cu ildə Şimali Atlantika Müqaviləsi imzalandı və ABŞ bu ittifaqa daxil edildi.
Bu dövrdə Sovet İttifaqı lideri İosif Stalinin quru və boğazlarla bağlı iddiası Türkiyənin ciddi milli təhlükəsizlik narahatlığına səbəb oldu. Trumen doktrinası ilə ABŞ-la yaxınlaşmağa başlayan Türkiyə sovet təhlükəsini aradan qaldırmaq üçün Şimali Atlantika Alyansına (NATO) üzvlük çalışmalarına başladı. Türkiyə Qərb blokunun təhlükəsizliyinin təkcə Avropa qitəsində deyil, Aralıq dənizi sahillərində də təmin oluna biləcəyini daim vurğuladı.
Ancaq xüsusilə Britaniya Türkiyənin alyansın üzvü olmaqdansa, “Aralıq dənizi və Yaxın Şərq Komandanlığı”nın yaradılması ilə ittifaqa “lövbər salmasını” istəyirdi. Türkiyənin NATO-ya ilk müraciəti 1950-ci ildə olub, lakin müraciət rədd edilib. 1950-ci il mayın 14-də Demokrat Partiyasının (DP) hakimiyyətə gəlməsi və iyunun 25-də Koreya müharibəsinin başlaması yeni hakimiyyətə üzv olmaq üçün mühüm fürsət yaratdı. Adnan Menderes və Cəlal Bayar 4500 nəfərlik Türkiyə qoşununu Koreyaya göndərdikdən sonra Türkiyə ikinci müraciətini 1 avqust 1950-ci ildə etdi. Lakin bu müraciət də NATO Nazirlər Şurası tərəfindən rədd edildi.
1951-ci ildən başlayaraq ABŞ Türkiyənin alyansın təhlükəsizliyi üçün tamhüquqlu üzv olmasını nəzərdən keçirməyə başladı. Çünki artan sovet ekspansionizmi səbəbindən NATO-nun cənub-şərq qanadının təhlükəsizliyi tam təmin olunmadan SSRİ-yə reaksiya verilə bilməyəcəyi anlaşılırdı. Bundan başqa Koreyada Kunuri döyüşündə Türkiyə qoşununun çinlilərə qarşı müqavimət göstərməsi və Amerika briqadasının həyatını xilas etməsi Türkiyənin ABŞ qarşısında nüfuzunu artırdı. Bütün bu amillərlə birlikdə Türkiyə 1952-ci il fevralın 18-də rəsmi olaraq NATO-ya üzv oldu.
2) Türkiyənin NATO üçün əhəmiyyəti nədir?
Türkiyə təkcə üzvü olduğu NATO üçün deyil, digər regional ittifaqlar üçün də strateji əhəmiyyətə malikdir. Əvvəla, coğrafi mövqeyinə görə Türkiyə Avrasiya coğrafiyasının körpü ölkəsi, Asiya, Afrika və Avropa qitələrinin qapısıdır. Yəni Türkiyənin geosiyasi dərinliyi NATO strategiyaları üçün əvəzolunmazdır. Bu vəziyyət Türkiyəni Qərbin sərhəd ölkəsi deyil, dünya geosiyasətinin mərkəzi olmağa namizəd edib. Türkiyə mərkəzi ölkə olduqda ətrafında sərhəd və körpü ölkələri formalaşmağa başlamasıyla onun coğrafi təsir sahəsi xeyli genişlənəcək.
Ona görə də NATO Rusiyaya qarşı cəbhə xəttini, xüsusən də Ukrayna müharibəsi ilə genişləndirmək istəsə də, öz gələcəyini Avrasiya coğrafiyasında görür. Bu məqamda Türkiyə milli maraqları üçün “böyük strategiya” yaratmalıdır. Çünki Türkiyənin gücü təkcə sərhədləri ilə deyil, həm də təsir dairəsi qurduğu coğrafiyalarla ölçüləcək. Türkiyə NATO qaydalarını sona qədər yerinə yetirsə də, təəssüf ki, NATO Türkiyənin milli təhlükəsizlik problemlərinə cavab verə bilmir. Türkiyə terrora qarşı təkbaşına mübarizə aparır. Halbuki NATO “birimiz hamımız, hamımız birimiz” deməkdir.
Digər tərəfdən, NATO Avrasiya strategiyaları çərçivəsində Şərqi Aralıq dənizi də daxil olmaqla Böyük Yaxın Şərqdə hökmranlıq etmək istəyir. Bu kontekstdə Türkiyənin Qərb, Asiya və Afrika blokları arasında yerləşdiyi coğrafi mövqe regional hadisələrə geniş və quş gözü ilə baxmaq imkanı verir. Bu o deməkdir ki, Türkiyə NATO üçün alyansın əvəzsiz üzvü və itirilməsi mümkün olmayan strateji regional gücdür. Yeni dünya düzənində beynəlxalq sistem indi çoxtərəfli tarazlıq axtarışındadır. Məcburi ittifaqlar yerinə qısamüddətli koalisiyaları görəcəyimiz dövrə qədəm qoymuşuq. Türkiyə isə bu yeni prosesdə “oyun qurucu” roluna hazır olmalıdır.
3) Son hadisələri nəzərə alsaq, Türkiyənin alyansdakı mövqeyini necə görmək olar?
Son hadisələr göstərir ki, dünyamız artıq soyuq müharibə institutları tərəfindən idarə oluna bilməz. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) Təhlükəsizlik Şurası və NATO, demək olar ki, bütün regional böhranlarda zəif sarğı tədbirlərindən kənara çıxa bilmədi və sinifdə qaldı. Məsələn, Azərbaycan, Bosniya, Fələstin və bir çox başqa bölgələrdə müsəlmanlar qırılarkən, bu qurumlar lazımi ölçüdə müdaxilə etmədi və ya edə bilmədi.
Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın BMT Baş Assambleyasında dediyi kimi, “Dünya 5-dən böyükdür”. Bu söz gələcəyin ən mühüm şüarı olacaq. Çünki biz bu vədin nə qədər həyati əhəmiyyət daşıdığını və dünyanın taleyini beş ölkənin təşəbbüsünə buraxmamağın lazım olduğunu hər keçən gün anlayırıq. Məsələn, bir fəlakət baş verdikdə belə, biz ilk növbədə şəhər icra hakimiyyətinə deyil, onun alt strukturlarına müraciət edirik. Dünyada regional problemləri ancaq regional təşkilatlar həll edə bilər.
Türkiyə Qərb ölkələrinin dominantlıq nəzəriyyələrində yer alan “Kalpgah” (Avrasiya) bölgəsinə yaxın olduğu üçün blok seçməyə məcburdur. ABŞ Türkiyənin Qərbdən qoparaq Avrasiyaya inteqrasiya edəcəyindən qorxduğu halda, Rusiya Qara dəniz, Şərqi Aralıq dənizi və Xəzər hövzəsi strategiyaları baxımından Türkiyəni yanında görmək istəyir. Qərb yeni “şərq problemi” qurmaq istəsə də, əslində şərqdə yeni siyasi və iqtisadi günəş doğulur.
Türkiyənin regional güc olaraq türk-islam coğrafiyasında öz maraqlarını qoruması qlobal aktorları çox narahat edir. Türkiyə hətta NATO daxilində və üzvü olmadığı alyanslarda müxtəlif aktorlarla danışıqlar masasına otura bilən bir ölkə olaraq Balkanlarda, Qafqazda, Asiya və Afrikada vasitəçi rolunu öz üzərinə götürüb. O, həmçinin Ukrayna-Rusiya müharibəsinin üçüncü dünya müharibəsinə çevrilməsinin qarşısını alan mühüm addımlar atdı. Türkiyəni NATO daxilində güclü edən başqa bir xüsusiyyət də xarici siyasətini regional problemlərin həlli və beynəlxalq səviyyədə sabitliyin qorunması səylərinə bölə bilməsi, balanslı diplomatiyası sayəsində əməkdaşlıq edə və münaqişə sahələrindən uzaqlaşa bilməsidir.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
