ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin Birgə Döyüş Təyyarəsi (Collaborative Combat Aircraft - CCA) proqramı, şübhəsiz ki, gizlilik texnologiyasının tətbiqindən sonra döyüş aviasiyasında ən mühüm dəyişiklik hesab olunur. Məqsəd son dərəcə iddialıdır: ən azı 1000 avtonom döyüş PUA-sını istismara qəbul etmək, onları F-35 “Lightning II”, F-47 və potensial olaraq B-21 bombardmançıları ilə birlikdə istifadə etmək, eyni zamanda Sakit okean regionunda baş verə biləcək müharibə üçün münasib xərcə malik böyük döyüş qüvvəsi formalaşdırmaq.
Hava müharibəsinin iqtisadiyyatı
Hərbi Hava Qüvvələri gələcəkdə tək bir qırıcı göndərmək əvəzinə, pilotların bir neçə robotlaşdırılmış “sadiq qanad yoldaşını” idarə edə bilməsini planlaşdırır. Bu platformalar əlavə raketlər daşımaq, radioelektron mübarizə aparmaq, kəşfiyyat həyata keçirmək, aldadıcı əməliyyatlar yerinə yetirmək və düşmən atəşini öz üzərinə çəkmək qabiliyyətinə malik olacaq.
ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin bu yanaşmanı seçməsinin əsas səbəbi qırıcı təyyarələrin son dərəcə bahalı olması və qiymətlərinin davamlı artmasıdır. F-35 “Lightning II” təyyarəsinin bir ədədinin qiyməti versiyasından asılı olaraq təxminən 80-110 milyon dollar təşkil edir. Yaşlanan F-15 “Eagle” qırıcısının əhəmiyyətli dərəcədə təkmilləşdirilmiş versiyası olan F-15EX “Eagle II” də təxminən eyni qiymətə başa gəlir. ABŞ təyyarələrinə daha ucuz alternativ kimi təqdim edilən JAS 39 “Gripen” qırıcısının qiyməti isə təxminən 85 milyon dollardır, baxmayaraq ki, onun istismar xərcləri nisbətən aşağıdır.
Yeni nəsil döyüş təyyarələrinin, xüsusilə də F-47 proqramı çərçivəsində hazırlanan platformaların qiyməti bir neçə yüz milyon dollara çata bilər. Buraya hər uçuş saatı üçün on minlərlə dollar təşkil edən istismar xərcləri daxil deyil. Ən vacib məqamlardan biri də odur ki, hər bir qırıcı üçün illərlə hazırlıq keçən və milyonlarla dollara başa gələn pilot tələb olunur.
Bu qədər böyük xərclər fonunda hər bir təyyarə itkisi son dərəcə ağrılıdır. CCA proqramı bu problemi qismən aradan qaldırmağa kömək edir. Hər bir PUA-nın qiymətinin təxminən 25 milyon dollar olacağı gözlənilir ki, bu da ənənəvi döyüş təyyarələri ilə müqayisədə xeyli aşağıdır. Bu yanaşma Hərbi Hava Qüvvələrinə münasib xərc hesabına böyük sayda döyüş platforması toplamaq imkanı verəcək.
Beləliklə, xidmət böyük müharibə zamanı itkiləri qarşılamaq üçün kifayət qədər hava vasitəsinə malik olacaq və qırıcı təyyarə parkını, eləcə də ən vacib resurs olan pilot ehtiyatını tükəndirməyəcək.
ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin CCA PUA parkı haqqında
ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin ilk iki əməliyyat CCA platforması “General Atomics” şirkətinin hazırladığı YFQ-42 “Dark Merlin” və “Anduril” şirkətinin hazırladığı YFQ-44 “Fury” olacaq. Yerüstü sınaqlar 2025-ci ildə başlayıb, uçuş sınaqları isə 2026-cı ildə davam edir. Hər iki platformanın təxminən 2028-ci ildə xidmətə qəbul ediləcəyi gözlənilir. Adətən birlikdə xatırlansalar da, bu iki PUA arasında mühüm fərqlər mövcuddur.
YFQ-44A “Fury”
YFQ-44 yüksək performanslı variant hesab olunur. Bu, yüksək imkanlara malik avtonom və gizli qırıcı platformadır. “Uçan qanad” konfiqurasiyasına, yüksək gizlilik xüsusiyyətlərinə, yüksək manevr qabiliyyətinə və proqram təminatı əsaslı arxitekturaya malik olan YFQ-44-ün güclü hava hücumundan müdafiə sistemləri ilə qorunan hava məkanında fəaliyyət göstərə bilməsi və ən təhlükəli döyüş şəraitində ön xətt qırıcıları ilə birlikdə əməliyyat aparması nəzərdə tutulur.
YFQ-42 “Dark Merlin”
YFQ-42 isə kütləvi istehsal və say üstünlüyü üçün nəzərdə tutulmuş variantdır. Avtomobil prinsipi əsasında hazırlanan YFQ-42A ümumi modul şassiyə malik olacaq və bu, eyni əsas platformanın müxtəlif komponentlərlə təchiz edilərək fərqli tapşırıqları yerinə yetirməsinə imkan verəcək. Onun missiyaları arasında kəşfiyyat, radioelektron mübarizə, raket daşıyıcısı və zərbə əməliyyatları yer alır. YFQ-42-nin Hərbi Hava Qüvvələrinə böyük sayda platforma toplamaq imkanı verəcəyi gözlənilir.
Hər iki CCA platformasında əsas yenilik hava vasitəsinin özü deyil, proqram təminatıdır. Hərbi Hava Qüvvələri proqram təminatını aparat hissəsindən ayırmaq qərarı verib. Bu, mühüm dəyişiklik hesab olunur. Əvvəllər modernləşdirmə prosesinə podratçılar nəzarət edirdisə, indi avtonom idarəetmə qatının sahibi hökumətin özüdür. Bu isə proqram yeniləmələrinin bütün park üzrə sürətlə tətbiq olunmasına imkan verir.
Məsələn, Çin radar sistemləri təkmilləşdirilərsə, Hərbi Hava Qüvvələri podratçı vasitəsilə yeni platforma hazırlamaq əvəzinə sadəcə proqram təminatını yeniləyə bilər.
CCA tam avtonom platforma deyil. Silahların tətbiqi ilə bağlı qərarvermə prosesində insan nəzarəti qorunub saxlanılır. Pilot hələ də döyüş meydanının əsas idarəedicisidir. PUA isə avtonom uçuş, naviqasiya, yayınma manevrləri, kəşfiyyat və hədəflərin izlənməsi funksiyalarını yerinə yetirir. Bununla belə, hüquqi qüvvənin tətbiqinə dair yekun qərar hələ də insanlar tərəfindən verilir.
Hərbi Hava Qüvvələrinin CCA proqramı iki fərqli yanaşmanı, yəni “Anduril” şirkətinin keyfiyyətə əsaslanan strategiyasını və “General Atomics” şirkətinin kəmiyyətə əsaslanan strategiyasını birləşdirir. Nəticə etibarilə CCA proqramı Hərbi Hava Qüvvələrinin gələcək hava müharibələrinin geniş miqyasda birlikdə fəaliyyət göstərən pilotlu və pilotsuz uçuş aparatları şəbəkələrinə əsaslanacağını qəbul etməsinin göstəricisidir.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
