Bir zamanlar müharibənin ritmini tanklar müəyyənləşdirirdi. Cəbhələr artilleriya atəşi ilə açılır, hava üstünlüyü reaktiv təyyarələrlə təmin edilir, şəhərlər isə böyük zirehli birliklərin irəliləyişi nəticəsində ələ keçirilirdi. Müasir müharibə doktrinaları onilliklər ərzində əsasən eyni məntiq üzərində qurulmuşdu. Döyüş meydanındakı güc əksər hallarda daha ağır zireh, daha uzun mənzil və daha güclü sursatla ölçülürdü. Lakin Ukraynadakı müharibə bu anlayışı yalnız dəyişdirmədi, həm də onu dağıdaraq yenidən formalaşdırdı.

Bu gün döyüş meydanındakı ən ölümcül sistemlərin mühüm hissəsi artıq milyonlarla dollar dəyərində platformalar deyil. Onların bir qismi bir neçə yüz dollarlıq FPV tipli PUA-lardır. Eyni şəkildə, ən yaxşı müdafiə platformaları da hər zaman milyonlarla və ya milyardlarla dollar dəyərində sistemlər deyil. Çünki bəzən polad torlar da öz işini görür. Bundan əlavə, süni zəka dəstəkli döyüş modulları və uzaqdan idarə olunan robotlaşdırılmış snayper sistemləri də döyüş meydanlarında getdikcə daha geniş yer tutur.

Bütün bunların ortaq bir cəhəti var: müharibə artıq yalnız insanlar tərəfindən aparılmır. Bu məqalədə nəzərdən keçirilən Rusiyanın “Kurier” insansız quru platforması, “Yolka” önləyici PUA-sı, Ukraynanın STING tutma sistemləri, süni zəka dəstəkli döyüş modulları, ağır FPV platformaları və robotlaşdırılmış snayper konsepsiyaları əslində bir böyük transformasiyanın hissələridir: müharibənin alqoritmləşməsi.

Cəbhə xətti artıq göy üzündə başlayır

Ukrayna müharibəsi ilə birlikdə müasir müharibənin mərkəzi göy üzünə daşınıb. Lakin burada söhbət döyüş təyyarələrindən getmir. Söhbət daha çox kiçik, ucuz və kütləvi şəkildə istehsal edilə bilən PUA-lardan gedir.


Başlanğıcda FPV tipli PUA-lar yalnız improvizə edilmiş hücum vasitələri kimi qəbul edilirdi. Lakin qısa müddət ərzində onlar müharibənin əsas dayağına çevrildilər. Bu gün bir tankı məhv etmək üçün artıq milyonlarla dollar dəyərində sursata ehtiyac yoxdur. Bir neçə yüz dollarlıq FPV tipli PUA düzgün zamanda və düzgün nöqtəyə çatdıqda daha bahalı sistemləri sıradan çıxara bilir. Bu dəyişiklik yalnız xərc hesablamalarını dəyişmir, həm də müharibənin iqtisadiyyatını yenidən yazır.

Bu nəticə yalnız Rusiya-Ukrayna müharibəsinə əsaslanmır. ABŞ-nin keçmiş müdafiə naziri Lloyd Ostinin fikrincə, İran müharibəsi də Ukraynadakı mənzərəni təsdiqləyib. Artıq müasir münaqişələr ucuz kamikadze PUA-lar, geniş müşahidə şəbəkələri, fasiləsiz hədəf izlənməsi və tükənən sursat ehtiyatları üzərində formalaşır.

Çünki artıq məsələ yalnız “kim daha güclüdür?” sualı deyil. Əsas sual budur: Kim daha sürətli istehsal edə bilir?

Yeni müharibənin əsas silahı miqyaslana bilmə qabiliyyətidir

Ukrayna müharibəsi müasir müharibənin ən vacib anlayışlarından birinin “miqyaslana bilmə qabiliyyəti” olduğunu da ortaya qoydu. Bir vaxtlar müharibənin taleyini bir neçə strateji platforma müəyyən edirdi. Bu gün isə bunu on minlərlə kiçik sistem edir.

Ukraynanın STING önləyici PUA-ları bunun ən aydın nümunələrindən biridir. Minlərlə dollar dəyərində olan bu sistemlər daha bahalı “Shahed” tipli kamikadze PUA-larını vurmaq üçün hazırlanıb. Üstəlik, operatorların sistemi minlərlə kilometr uzaqdan idarə edə bilməsi döyüş meydanının fiziki sərhədlərini də aradan qaldırıb.


Eyni şəkildə Rusiyanın “Yolka” sistemi də eyni yanaşmanın başqa bir versiyasını təmsil edir. Birdəfəlik istifadə olunan, aşağı xərcə malik kinetik önləyici PUA-lar artıq klassik hava hücumundan müdafiə sistemlərinin yanında yeni müdafiə təbəqəsi formalaşdırır.

Çünki müasir müharibədə artıq hər bir hədəf üçün milyonlarla dollar dəyərində raket istifadə etmək davamlı yanaşma deyil. Buna görə də “ucuz sistemlər + kütləvi istehsal + süni zəka dəstəkli koordinasiya” müasir dövrün müharibə tənliyinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Bu sahədə üstünlüyü isə daha çox modulluq müəyyən edir. Yəni bir sistem istehsal etdikdə onu kiçik dəyişikliklərlə müxtəlif platformalara çevirmək mümkün olmalıdır. Rusiya “Kurier” platforması ilə bunu edir. Platforma lazım gəldikdə snayperə çevrilir, lazım gəldikdə sursat daşıyır, mina döşəyir və ya minaatan atəşi həyata keçirir.

“Ölüm xətti”


Müharibədə istifadə olunan vasitələr dəyişdikcə cəbhələrin xarakteri də dəyişir. Bu baxımdan Ukrayna cəbhəsində artıq “cəbhə arxası” anlayışı demək olar ki, yox olub.

“Financial Times”ın “kill zone” adlandırdığı ərazi müasir müharibənin hansı istiqamətə dəyişdiyini göstərir. Cəbhə xəttindən 20-25 kilometr arxada hərəkət edən hər bir nəqliyyat vasitəsi, insan və ya logistika karvanı dərhal aşkar edilərək vurula bilir. Çünki göy üzü daimi olaraq PUA-larla doludur.


Bu səbəbdən Ukrayna yolların üzərini torlarla örtür. Eyni şəkildə nəqliyyat vasitələrində də artıq metal qəfəslər quraşdırılır. Logistika əməliyyatları əsasən gecə həyata keçirilir. Yaralılar isə bəzən robotlar vasitəsilə təxliyə olunur. Hətta bəzi bölgələrdə insanlar artıq göy üzünü belə görə bilmirlər. Çünki həmin ərazilərin üzəri FPV tipli PUA-ların buraxdığı fiber-optik xətlərdən ibarət sıx şəbəkə ilə örtülüb.

Radioelektron mübarizə artıq təkbaşına kifayət etmir

Bir müddət əvvəl radioelektron mübarizə sistemləri döyüş meydanının ən mühüm müdafiə vasitələrindən biri hesab edilirdi. Lakin sonra fiber-optik PUA-lar meydana çıxdı. Rusiyanın hazırladığı fiber-optik FPV sistemləri klassik siqnal qarışdırma üsullarını böyük ölçüdə təsirsiz hala gətirdi. Bunun ardınca Ukrayna süni zəka dəstəkli avtomatik döyüş modulları hazırlamağa başladı.

Beləliklə, müharibədə yeni bir dövr yaranıb. Bir tərəf yeni hücum üsulu hazırlayır, digər tərəf ona qarşı tədbir görür, daha sonra isə yeni hücum modeli ortaya çıxır. Əlbəttə, bu proses əvvəllər də mövcud idi, lakin tam dövrün başa çatması illər çəkirdi. İndi isə bu dəyişikliklər aylar, hətta bəzən həftələr ərzində baş verir.

Müharibə tarixində ilk dəfə innovasiya sürəti klassik hərbi modernləşmə proseslərini geridə qoyub.

Robotlar artıq yalnız dəstək elementi deyil


Bəlkə də ən böyük dönüş nöqtəsi məhz burada yaşanır. Uzun illər robotlaşdırılmış sistemlər ordularda yardımçı vasitə kimi istifadə olunub. Bu sistemlər əsasən kəşfiyyat, partlayıcıların zərərsizləşdirilməsi və logistika məqsədləri üçün tətbiq edilirdi. Rusiya-Ukrayna müharibəsinin əvvəlində də vəziyyət belə idi. Lakin proses sürətlə dəyişdi.

Artıq robotlar birbaşa döyüş əməliyyatlarının iştirakçısına çevrilib. Rusiyanın “Kurier” platformaları, Ukraynanın silahlı insansız quru platformaları, kamikadze quru vasitələri və “Dvoinik” kimi robotlaşdırılmış snayper sistemləri bunun göstəricisidir. Bəzi bölgələrdə robotların bir-biri ilə döyüşməsi halları barədə məlumatlar da yayılıb. Hətta bir müddət əvvəl Ukrayna quru robotları vasitəsilə ilk dəfə Rusiya mövqeyini ələ keçirdiyini açıqlamışdı.


Bu səbəbdən bəzi analitiklər Ukrayna müharibəsini artıq tarixin ilk real “robot müharibəsi” adlandırırlar. Çünki artıq döyüş meydanında yalnız insanlar bir-birini məhv etmir. PUA-lar digər PUA-ları vurur. Robotlar robotlarla döyüşür. Alqoritmlər hədəfləri seçir. İnsan isə getdikcə daha çox “təsdiqləyici operator” roluna keçir.

Yeni valyuta da “məlumatdır”

Müasir müharibələrdə sursat qədər vacib olan digər amil məlumatdır. Döyüş meydanındakı üstünlük yalnız klassik silah sistemləri, PUA-lar, insansız quru platformaları və insansız dəniz platformaları ilə deyil, məlumatın daha sürətli emalı qabiliyyəti ilə də təmin edilir.

Süni zəka dəstəkli hədəfləmə sistemləri artıq peyk görüntülərini, kəşfiyyat PUA-larını, radar məlumatlarını və sahə sensorlarını eyni vaxtda təhlil edə bilir. Bunun nəticəsində hədəfin müəyyənləşdirilməsi müddəti saniyələrə qədər azalır və qərarvermə dövrü sürətlənir.

Gələcəyin orduları necə olacaq?

Bu gün Ukrayna və Rusiyanın döyüş meydanında sınaqdan keçirdiyi bir çox həllər gələcəkdə dünyanın digər ordularına da yayılacaq. Bunun ilk əlamətləri artıq görünür. İsrail Livandakı fiber-optik PUA təhdidinə qarşı Ukraynanın təcrübəsini öyrənir. Körfəz ölkələri Ukraynanın önləyici PUA texnologiyalarına maraq göstərir. Avropa ölkələri Xersondakı anti-PUA şəhər müdafiəsi modelini izləyir.


Çünki artıq hər kəs eyni sualla üz-üzədir: Bir şəhəri milyonlarla ucuz PUA-dan necə qorumaq olar? Bu sualın cavabı isə klassik hava hücumundan müdafiə sistemləri üzrə dərsliklərdə yoxdur.

Artıq geri dönüş yoxdur

Ukrayna müharibəsi müasir hərb tarixinin ən böyük dönüş nöqtələrindən birini ortaya çıxarıb. Bu müharibə yalnız yeni silahların istifadə edildiyi münaqişə olmayıb, həm də müharibənin aparılması ilə bağlı onilliklərlə formalaşmış hərbi anlayışı dəyişdirib.

Tanklar hələ də döyüş meydanındadır. Artilleriya hələ də əsas atəş gücünü təşkil edir. Döyüş təyyarələri hələ də strateji üstünlük təmin edir. Lakin artıq bunların heç biri təkbaşına həlledici deyil.


Çünki müasir cəbhə xətti klassik döyüş meydanından tamamilə fərqli quruluşa malikdir. Göy üzü daim dövrə vuran PUA-larla doludur, yollar sensorlarla izlənilir, radioelektron mübarizə sistemləri tezlikləri boğur, süni zəka hədəfləri seçir və avtonom sistemlər insanın yerini getdikcə daha çox almağa başlayır.

Bu səbəbdən müharibə meydanı artıq yalnız fiziki cəbhələrdən deyil, həm də rəqəmsal şəbəkələrdən ibarətdir. Müasir müharibədə üstünlük yalnız daha çox tank, daha uzun mənzil və ya daha böyük sursat istehsal etməklə əldə olunmur. Əsas məsələ məlumatı kimin daha sürətli emal etməsi, kimin daha tez uyğunlaşması və kimin alqoritmlərini daha sürətli yeniləməsidir.

Ukraynadakı müharibə göstərdi ki, ordular artıq yalnız sənaye potensialı ilə deyil, proqram təminatı potensialı ilə də rəqabət aparırlar. İrandakı nümunələr də aşağı xərcə malik FPV tipli PUA-ların milyonlarla dollar dəyərində sistemlər üçün ciddi təhdid yaratdığını açıq şəkildə nümayiş etdirib.

Əlbəttə, insan amili tamamilə aradan qalxmayıb. Lakin insan artıq birbaşa döyüşən tərəf deyil, sistemi idarə edən operator roluna çəkilir. Bu səbəbdən Ukrayna və İran müharibələrini yalnız tərəflər arasındakı münaqişə kimi qiymətləndirmək mümkün deyil. Bu gün dünya ordularının diqqətlə izlədiyi əsas məsələ gələcəyin müharibə doktrinalarının real vaxt rejimində necə formalaşmasıdır.

Məhz buna görə Ukrayna cəbhəsi artıq yeni nəsil müharibə texnologiyalarının sınaqdan keçirildiyi nəhəng laboratoriyaya çevrilib.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az