Bu baxımdan plan Türkiyənin son illərdə müdafiə sənayesindən kosmik tədqiqatlara, elektrikli avtomobillərdən rəqəmsal transformasiyaya qədər müxtəlif sahələrdə həyata keçirdiyi Milli Texnologiya Hərəkatının SZ dövründəki yeni mərhələsi kimi dəyərləndirilə bilər. Türkiyə qlobal texnologiya yarışında sadəcə istifadəçi və ya izləyici mövqeyində qalmaq əvəzinə, öz məlumatları, insan resursları, dili və infrastrukturu ilə bu prosesin fəal iştirakçılarından biri olmağı hədəfləyir.
Bu gün SZ müzakirələrinin mərkəzində artıq belə bir sual dayanır: Bir ölkə öz məlumatları, dili, infrastrukturu və istehsal potensialı üzərində kifayət qədər nəzarət yaratmadan rəqəmsal dövrdə həqiqətən suveren ola bilərmi?
“Fərq et, faydalan, istehsal et və idarə et”
Türkiyənin açıqladığı yeni vizyon bu suala hərtərəfli cavab vermək iddiası daşıyır. “Fərq et, faydalan, istehsal et və idarə et” başlıqları üzərində qurulan plan ictimai maarifləndirmədən dövlət xidmətlərinə, istehsal potensialından idarəetmə arxitekturasına qədər geniş sahəni əhatə edir. Bu dörd istiqamət bir-birindən ayrı hədəflər deyil, Türkiyədə SZ ekosistemini aşağıdan yuxarıya doğru formalaşdırmağı nəzərdə tutan bütöv yol xəritəsidir.
“Fərq et” istiqaməti çərçivəsində milli SZ savadlılığı proqramının başlanılması və 81 vilayətdə yaradılacaq emalatxanalar vasitəsilə iki il ərzində beş milyon vətəndaşa təlim verilməsi planlaşdırılır. Bu mühümdür, çünki SZ transformasiyası artıq yalnız mühəndislərin, proqramçıların və ya böyük şirkətlərin məsələsi deyil. SZ gündəlik həyata, əmək bazarına, təhsil sisteminə, dövlət xidmətlərinə və media sahəsinə birbaşa təsir göstərir.
“Faydalan” istiqaməti isə SZ-nin dövlət idarəçiliyində və iqtisadiyyatda geniş tətbiqini ön plana çıxarır. 2030-cu ilə qədər məlumat mərkəzlərinin ümumi gücünün ən azı 1 giqavata çatdırılması, “e-Devlet” xidmətlərinin SZ dəstəyi ilə yenidən qurulması və dövlət investisiya proqramlarında SZ layihələrinə geniş yer ayrılması diqqət çəkir. Bu hədəflər Türkiyənin məsələyə yalnız proqram təminatı hazırlanması səviyyəsində deyil, həm də infrastruktur, məlumat potensialı və institusional transformasiya baxımından yanaşdığını göstərir.
SZ-də dil məsələsi
Planın ən diqqətçəkən istiqamətlərindən biri dil suverenliyidir. Tamamilə yerli məlumat bazası ilə hazırlanacaq türkcə böyük dil modeli yalnız texnoloji layihə kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu hədəf türkcənin rəqəmsal dövrdə güclü şəkildə təmsil olunması, mədəni yaddaşın alqoritmik sistemlərdə qorunması və xarici asılılığın azaldılması baxımından strateji addımdır.
Bundan əlavə, Türk Dövlətləri Təşkilatının əməkdaşlığı ilə oğuz, qıpçaq və karluq dillərini əhatə edən ortaq türk dilləri böyük dil modelinin hazırlanması planlaşdırılır. Buradakı əsas motivasiya iqtisadi rəqabətdən daha geniş məna daşıyır. Dil, mədəniyyət və ortaq tarixi irs də rəqəmsal gələcəyin bir hissəsi kimi kodlaşdırılır.
Hədəflər nə deyir?
Planın rəqəmsal göstəriciləri kifayət qədər iddialıdır. Türkiyə 10 min yüksək səviyyəli SZ mütəxəssisi və 100 min SZ tətbiqləri üzrə peşəkar kadr yetişdirməyi hədəfləyir. Məlumat mərkəzləri, bulud sistemləri və SZ infrastrukturları üçün ən azı 10 milyard dollarlıq, əsasən özəl sektorun maliyyələşdirəcəyi vəsaitin səfərbər edilməsi də planlaşdırılır. Qlobal SZ indeksində ilk 20 ölkə sırasına daxil olmaq hədəfi isə Türkiyənin simvolik addımlarla kifayətlənmək istəmədiyini, ölçülə bilən nəticələr yaradan davamlı potensial formalaşdırmağa çalışdığını göstərir.
Bayraktarın müstəqillik vurğusu
Zirvə toplantısında “Baykar” İdarə Heyətinin sədri Səlcuq Bayraktarın səsləndirdiyi fikirlər Türkiyənin SZ vizyonunu tamamlayan mühüm çərçivə təqdim edib. Bayraktar bildirib ki, müasir dövrdə müstəqilliyi təhdid edən amillər artıq yalnız sərhədlərə yığılmış ənənəvi ordular deyil. Təchizat zəncirlərinə, məlumat mərkəzlərinə, proqram təminatlarına və birbaşa cihazların özünə yerləşən yeni asılılıq formaları da ölkələr üçün ciddi strateji risklər yaradır.
Bayraktarın “texnokapitalist qlobal hökmranlıq” adlandırdığı struktur texnologiyanın müasir dünyada necə güc alətinə çevrildiyini nümayiş etdirir. Məlumatlar, hesablama gücü, bulud infrastrukturu, böyük dil modelləri və kritik proqram təminatları bir neçə qlobal aktorun nəzarətində cəmləşdikdə ölkələrin iqtisadi və siyasi hərəkət imkanları məhdudlaşa bilir. Buna görə də SZ artıq yalnız innovasiya və ya məhsuldarlıq məsələsi deyil, birbaşa müstəqillik və suverenlik məsələsidir.
Prezident Ərdoğanın ortaya qoyduğu dövlət vizyonu ilə Səlcuq Bayraktarın təmsil etdiyi texnologiya istehsalı iradəsi eyni strateji xətt üzərində birləşir. Ərdoğanın açıqladığı vizyon Türkiyənin SZ dövründəki milli hədəflərini siyasi və institusional səviyyədə müəyyənləşdirirsə, Bayraktarın yanaşması sahədə texnologiya hazırlayan, risk götürən və qlobal miqyasda uğur qazanmış ekosistemin baxışını əks etdirir.
Çin nümunəsi nəyi göstərir?
Ərdoğanın və Bayraktarın zirvə toplantısında səsləndirdiyi fikirlər diqqətlə təhlil edildikdə onların Çinin son illərdə həyata keçirdiyi SZ strategiyası ilə mühüm ortaq məqamlar daşıdığı görünür. Hər iki ölkə qlobal texnologiya inhisarlarından kənarda qalmağa və ya həmin inhisarlardan asılılığı azaltmağa çalışan, güclü dövlət imkanlarına malik strukturlar kimi oxşar təzyiqlərlə üzləşir.
İlk diqqət çəkən məqam açıq mənbəli SZ-yə yönəldilən strateji investisiyalardır. Bayraktar nəhəng mərkəzləşdirilmiş bulud strukturlarından asılı qalmamaq üçün paylanmış modellərin hazırlanmasını müdafiə etdiyi halda, Çin oxşar yanaşmanı “DeepSeek” nümunəsində həyata keçirir. 2025-ci ilin yanvarında istifadəyə verilən və MIT lisenziyası ilə açıq istifadəyə təqdim olunan “DeepSeek R1” modeli ABŞ-nin qabaqcıl sistemləri ilə rəqabət apara biləcək performansı daha aşağı hesablama xərci ilə təqdim edib. “Alibaba”nın Qwen modeli, eləcə də “Moonshot” və “MiniMax” kimi Çin mənşəli açıq mənbə təşəbbüsləri də oxşar xətti izləyir. Bu strategiya Türkiyənin diqqətlə öyrənə biləcəyi konkret təcrübə təqdim edir.
Oxşar strateji məntiq dövlət satınalmalarının ilkin tətbiq mexanizmi kimi istifadəsində də görünür. Türkiyənin fəaliyyət planında dövlət sektorunun yerli SZ həllərinin “ilk alıcısı” kimi müəyyənləşdirilməsi Çinin 14-cü Beşillik Plan çərçivəsində izlədiyi yanaşma ilə üst-üstə düşür. Türkiyə baxımından da belə bir yanaşma yerli SZ təşəbbüslərinin genişlənməsi üçün mühüm nəticələr yarada bilər.
Türkiyənin özünəməxsus SZ modeli
Türkiyənin qarşısındakı imkan məhz burada ortaya çıxır. Türkiyə Çinin bu sahədəki təcrübəsindən yararlanaraq öz tarixi irsinə, iqtisadi ehtiyaclarına, mədəni dərinliyinə və geosiyasi mövqeyinə uyğun özünəməxsus SZ modeli formalaşdıra bilər. Bu modelin mərkəzində yalnız texnoloji rəqabət deyil, həm də rəqəmsal müstəqillik, mədəni suverenlik, regional əməkdaşlıq və insan amilini ön plana çıxaran inkişaf anlayışı dayanmalıdır.
Türkcə böyük dil modeli, Türk dünyasına yönəlmiş çoxdilli model hədəfi, məlumat mərkəzlərinin potensialının artırılması, yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin hazırlanması proqramları və SZ dəstəyi ilə göstərilən dövlət xidmətləri bu modelin əsas sütunlarını təşkil edə bilər.
Nəticə etibarilə “Tersane İstanbul”da təqdim edilən vizyon gecikmiş uyğunlaşma cəhdi deyil, doğru zamanda atılmış strateji addımdır. Dünya üzrə SZ yarışının qaydaları hələ tam formalaşmayıb. Açıq mənbə modelləri, səmərəli arxitekturalar, məlumat suverenliyi və yeni əməkdaşlıq şəbəkələri sürətlə əhəmiyyət qazanır. Belə bir dövrdə Türkiyənin bu sahəyə bütöv planla daxil olması son dərəcə məqsədəuyğundur.
“Tersane İstanbul”da verilən mesaj aydındır: Türkiyə SZ dövründə yalnız istifadəçi olmaq istəmir. Öz məlumatlarını emal edən, öz dilini rəqəmsal dünyada gücləndirən, öz insan resurslarını yetişdirən, öz infrastrukturunu quran və kritik texnologiyalarda müstəqil fəaliyyət imkanları yaradan ölkə olmağı hədəfləyir. Bu hədəflər iddialıdır, lakin tarixi transformasiya dövrlərində iddiasız qalmağın bədəli daha ağır olur.
Pekində “CGTN Türkçe” xidmətinin baş jurnalisti Əli Ünal
Ordu.az
